Şule ŞENSES ERGÜL, Zehra İrem ERİŞ, Özgül SEMİZOĞLU, Fatma KARADENİZ DURSUN, Edibe Nurzen NAMLI BOZKURT, Nurgül ÖZCAN
Türk Hijyen ve Deneysel Biyoloji Dergisi - 2026;83(3):239-250
Amaç: COVID-19, şiddetli akut solunum yolu sendromu koronavirüsü 2'nin (SARS-CoV-2) neden olduğu ve küresel ölçekte yayılan bir enfeksiyon hastalığıdır. Başlıca bulaşma yolu solunum damlacıkları ve aerosoller olmakla birlikte, semptomatik ve asemptomatik bireylerin dışkılarında SARS-CoV-2 RNA'sının saptanması, dışkı-ağız yoluyla bulaşma olasılığını ve şehir atık sularında virüsün izlenebilirliğini gündeme getirmiştir. Bu kapsamda atık su temelli epidemiyoloji (wastewater-based epidemiology, WBE), toplumdaki virüs dolaşımının izlenmesine ve enfeksiyon yaygınlığındaki değişimlerin belirlenmesine yardımcı olan bir erken uyarı yaklaşımı olarak önem kazanmıştır. Bu çalışmada, Ankara'daki şehir atık sularında SARS-CoV-2 RNA'sının araştırılması ve atık sulardaki virüs konsantrasyonlarının salgının seyriyle ilişkisinin değerlendirilmesi amaçlanmıştır. Yöntem: Çalışma, Ankara'nın sekiz merkez ilçesine hizmet veren Ankara Merkez (Tatlar) Atık Su Arıtma Tesisi'nde gerçekleştirilmiştir. Ekim 2020-Nisan 2021 tarihleri arasında tesisten toplam 23 giriş suyu örneği alınmıştır. Soğuk zincir koşullarında laboratuvara ulaştırılan örneklerdeki virüs partikülleri polietilen glikol (PEG) 8000 çöktürme yöntemiyle yoğunlaştırılmıştır. RNA izolasyonu IDEXX Water DNA/RNA Magnetic Bead Kit kullanılarak gerçekleştirilmiş; SARS-CoV-2 RNA'sı, IDEXX Water SARS-CoV-2 RT-PCR Test ve Rotor-Gene Q cihazı kullanılarak gerçek zamanlı ters transkripsiyon-polimeraz zincir reaksiyonu yöntemiyle analiz edilmiştir. Nicel değerlendirme, ATCC VR-3276SD sentetik SARS-CoV-2 RNA standardı kullanılarak 10³-105 kopya aralığında hazırlanan üç noktalı standart eğri üzerinden yapılmıştır. Bulgular: İncelenen 23 atık su örneğinin 13 (%56,5)'ünde SARS-CoV-2 RNA'sı saptanmıştır. Pozitif örneklerdeki virüs konsantrasyonları 13,67-628,65 kopya/L arasında değişmiştir. En yüksek konsantrasyon Ekim 2020'de, en düşük konsantrasyon ise Ocak 2021'de belirlenmiştir. 6 Ocak-18 Mart 2021 tarihleri arasında alınan örneklerde SARS-CoV-2 RNA'sı saptanmamış ve bu dönem ülke genelindeki vaka sayılarındaki azalmayla paralellik göstermiştir. Mart sonu ve Nisan 2021'de vaka sayılarının artmasına paralel olarak atık sulardaki SARS-CoV-2 konsantrasyonlarının yeniden yükseldiği gözlenmiştir. Sonuç: Şehir atık sularında SARS-CoV-2 RNA'sının saptanabildiğini gösteren bulgular, WBE'nin salgınların izlenmesinde kullanılabilecek etkili bir tamamlayıcı yaklaşım olduğunu ortaya koymuştur. Atık sularda bulunan deterjan ve dezenfektan gibi kimyasalların virüsün saptanmasını güçleştirebileceği dikkate alınarak örnek hacminin artırılması ve yoğunlaştırma yöntemlerinin geliştirilmesi önerilmektedir. Atık su temelli epidemiyolojik izlemin rutin olarak uygulanması, salgın potansiyeli taşıyan patojenlerin erken dönemde saptanmasına ve halk sağlığı müdahalelerinin etkinliğinin değerlendirilmesine katkı sağlayabilir. Bu yaklaşımın epidemiyolojik izlem sistemlerine entegrasyonu için standartlaştırılmış ve sistematik çalışmalara gereksinim bulunmaktadır.
