Zehra ARSLAN, Oya BOZDAĞ DÜNDAR
Ankara Üniversitesi Eczacılık Fakültesi Dergisi - 2026;50(3):834-859
Amaç: Matriks metalloproteinazların (MMP'ler) yapısı, işlevi ve özgül aktiviteleri hakkında güncel bilgileri sunmak; özellikle MMP-2 ve MMP-9 olarak bilinen jelatinazların kanser gelişimi, anjiyogenez, tümör invazyonu ve metastaz oluşturmadaki rollerini doğrultusunda antikanser terapötik hedefler olarak önemini vurgulamaktır. Ayrıca, sentetik MMP inhibitörleri başta olmak üzere jelatinaz inhibitörlerinin tasarımı, geliştirilmesi ve seçicilik stratejilerinin değerlendirilmesi amaçlanmıştır. Sonuç ve Tartışma: MMP'ler, hücre dışı matriksin yapısal bileşenlerini parçalayarak doku yeniden şekillenmesi, yara iyileşmesi ve anjiyogenez gibi birçok fizyolojik ve patolojik süreçte rol oynayan metalloproteinazlar ailesine ait enzimlerdir. Jelatinazlar olarak sınıflandırılan MMP-2 ve MMP-9'un çeşitli malignitelerde aşırı ekspresyon göstermesi, bu enzimleri önemli terapötik hedefler haline getirmiştir. İlk kuşak MMP inhibitörleri; hidroksamik asit, tiyol, karboksilat, fosfonat veya azot içeren heterosiklik yapılarda çinko bağlayıcı gruplar (ZBG) taşıyan bileşiklerden oluşmuştur. Hidroksamat bazlı inhibitörler güçlü çinko şelatlama özellikleri ve geniş spektrumlu etkileriyle öne çıkmış; ancak seçicilik eksikliği ve kas-iskelet sistemi toksisitesi gibi klinik sınırlamalar, ZBG içermeyen inhibitörler ile mekanizma temelli ve allosterik inhibisyon yaklaşımlarının geliştirilmesini teşvik etmiştir. Yapısal çalışmalar, özellikle S1? alt cebinin seçiciliğin belirlenmesindeki kilit rolünü ortaya koymuş ve jelatinazlara özgü dar spektrumlu inhibitörlerin rasyonel tasarımına yön vermiştir. Ayrıca protein mühendisliği, antikor temelli inhibitörler ile TIMP ve pro-domain benzeri biyolojik ajanlar, seçiciliği ve biyouyumluluğu artıran yeni nesil yaklaşımlar arasında yer almaktadır.
