TÜLAY IŞIK
İstanbul Gelişim Üniversitesi Sağlık Bilimleri Dergisi - 2025;9(26):722-737
Dünya genelinde obezite, kardiyovasküler hastalıklar, diyabet ve kanser gibi kronik hastalıkların görülme sıklığı artmaktadır. Bu hastalıklar hem genetik hem de çevresel faktörlerden etkilenmektedir ve beslenme, en önemli çevresel belirleyicilerden biridir. Aralıklı açlık (AA), metabolik düzenleme üzerindeki potansiyel etkileri nedeniyle sağlık yararları açısından dikkat çeken bir beslenme modelidir. Beslenme-epigenetik alanındaki güncel çalışmalar, AA’nin bu etkilerini epigenetik değişiklikler yoluyla gösterebileceğini ortaya koymaktadır. Bu değişiklikler arasında DNA metilasyonu, histon modifikasyonları ve kodlamayan RNA’ların düzenlenmesi yer almaktadır. AA; gün aşırı oruç, zaman kısıtlı beslenme ve tam gün oruç gibi farklı uygulamaları içermektedir. Kanıtlar, AA’nin lipid ve glukoz metabolizmasını iyileştirebileceğini, sağlıklı yaşlanmayı destekleyebileceğini, inflamasyonu azaltabileceğini ve mitokondriyal ile bağışıklık fonksiyonlarını iyileştirebileceğini göstermektedir. Ayrıca, ototofajiyi, kök hücre yenilenmesini ve antikanser yanıtları teşvik ederek metabolik ve nörodejeneratif hastalıkların önlenmesinde potansiyel bir rol oynayabilir. Bu yararların yanı sıra, AA’nin olumsuz etkileri de bildirilmektedir. Özellikle gebelikte uygulanan AA’nin, epigenetik kalıtım yoluyla fetüsün gelişimi ve metabolik sağlığı üzerinde olumsuz etkileri olabileceği gösterilmiştir. Ayrıca, diğer yaşam dönemlerinde de mikrobesin eksiklikleri, hipoglisemi, hormonal dengesizlikler, yorgunluk ve artmış metabolik hastalık riski gibi olumsuzluklar görülebilmektedir, özellikle kırılgan bireylerde veya yetersiz planlanmış uzun süreli AA uygulamalarında. Bu derlemede, AA’nin epigenetik mekanizmalar yoluyla sağlık ve hastalık üzerindeki etkileri güncel literatür ışığında özetlenmektedir. AA uygulamalarında yaş, sağlık durumu ve bireysel beslenme ihtiyaçları göz önünde bulundurularak kişiye özel öneriler verilmesi önemlidir. Bu alandaki insan çalışmalarının artırılması, AA’nin çift yönlü etkilerinin netleştirilmesi açısından gereklidir.