Buse TÜREGÜN ATASOY, Semra SOYDAM
Kocatepe Tıp Dergisi - 2026;27(4):575-585
Aşılama, toplum sağlığı açısından en etkili ve güvenli koruyucu sağlık hizmetlerinden biridir. Edward Jenner'ın çiçek aşısını geliştirmesinden bu yana aşılar, bulaşıcı hastalıkların önlenmesi ve kontrolünde önemli başarılar sağlamıştır. Aşı üretimi, bağışıklık sistemini etkin şekilde uyarabilen antijenlerin seçimi, tasarımı, üretimi ve saflaştırılmasını içeren çok aşamalı bir süreçtir. Aşıların temel bileşeni olan antijenler; proteinler, karbonhidratlar, toksinler ve nükleik asitler gibi farklı yapılarda olabilir ve özelliklerine göre farklı üretim yöntemleri gerektirir. Bu derlemede; canlı atenüe, inaktif, toksoid, rekombinant protein, nükleik asit, konjuge polisakkarit, virüs benzeri partikül (VLP), dış membran vezikülü (OMV) ve viral vektör tabanlı aşıların antijen üretim yaklaşımları ele alınmıştır. Bu platformlarda kullanılan antijen tasarımı, kültivasyon ve ekspresyon sistemleri, inaktivasyon, izolasyon, saflaştırma ve formülasyona yönelik temel üretim basamakları değerlendirilmiş; farklı yaklaşımların avantajları, sınırlılıkları ve immünojenite üzerindeki etkileri karşılaştırılmıştır. Geleneksel yöntemlerin yanı sıra rekombinant DNA teknolojileri, nükleik asit temelli platformlar ve yeni nesil antijen sunum sistemlerindeki gelişmeler, aşı geliştirme süreçlerinin daha hızlı ve esnek hâle gelmesine katkı sağlamaktadır. Sonuç olarak, uygun antijenin ve üretim platformunun seçimi ile üretim süreçlerinin optimizasyonu, güvenli ve etkili aşıların geliştirilmesinde kritik öneme sahiptir.
