Gülfem ERBİL, Metehan UZUN
Harran Üniversitesi Tıp Fakültesi Dergisi - 2026;23(2):348-359
Beyin yaşlanması, sinir sistemi hastalıkları nın büyük bir bölümünde görülen nörodejeneratif ve bilişsel bozuklukların temelini oluşturmakta, dünya genelinde önemli zorluklara yol açmakta ve küresel sağlık sistemleri üzerinde ciddi bir yük oluşturmaktadır. Beyin yaşlanmasında rol oynayan temel faktörler; ilerleyici nöro nal işlev bozukluğu, kan beyin bariyerinin (KBB) bozulması, sinaptik kayıp, oksidatif stres ve kronik inflamasyon ile ilişkilendirilmiştir. Mevcut koruyucu ve tedavi edici yaklaşımlar, KBB' yi aşmadaki yetersizlik nedeniyle sınırlı etkinlik göstermekte olup, çoğunlukla kısa süreli ve sınırlı başarıya sahip farmakolojik ajanlara dayanmaktadır. Doğal bitki temelli tedaviler, yara iyileşmesi, diyabet, obezite, inflamasyonla i lişkili h astalı klar v e k anser dahil olmak üzere birçok hastalığın tedavisinde yüksek etki potansiyeline sahip terapötik yaklaşımlar o larak yüzyıllardır kullanı lmaktadır. Son on yılda, ileri nanoteknolojik gelişmeler sayesinde bitki kaynaklı terapötikler önemli bir aşama kaydetmiş; farmakolojik olmayan, güvenli ve maliyet etkin tedavi seçenekleri sunmuştur. Bitki kaynaklı ekstraselüler veziküller (PDEV'ler), kan beyin bariyerini aşabilen ve çeşitli hastalıklarda terapötik etki gösterebilen potansiyel doğal nanotaşıyıcılar olarak öne çıkmaktadır. PDEV'ler; mikroRNA'lar, lipidler ve proteinler gibi zengin biyoaktif moleküller içermeleri sayesinde antioksidan, anti -iflamatuar ve anti-apoptotik özellikler sergilemektedir. Güvenilirlikleri, biyouyumlulukları ve oral yolla uygulanabilir olmaları nedeniyle PDEV 'ler, bilişsel gerilemeyi önlemeye ve sağlıklı beyin yaşlanmasını desteklemeye yönelik yeni ve non-invaziv bir yaklaşım sunmaktadır. Son dönemdeki preklinik çalışmalar, PDEV'lerin nöronal plastisiteyi ve nöron sağkalımını artırabileceğini, mikroglia ve astrosit aktivasyonunu module edebileceğini ve beyi n yaşlanmasıyla ilişkili infla masyon veya dolaşım bozukluklarını hafifletebileceğini göstermektedir. Bu derlemede, beyin yaşlanmasında PDEV' lerin terapötik potansiyeli; altta yatan temel mekanizmalar, kan beyin bariyerini geçiş özellikleri ve mevcut tedavilere kıyasla sundukları avantajlar çerçev esinde ele alınmıştır.
