Nafiye Ebru TERZİ
Family Practice and Palliative Care - 2026;11(3):192-199
Giriş: İklim değişikliği, sağlık sistemlerini çok yönlü biçimde etkilemektedir; özellikle birinci basamak sağlık hizmetlerinde yeni sorumluluk alanları doğurmaktadır. Bu çalışma, iklim değişikliğinin sağlık üzerindeki etkilerini birinci basamak bakış açısıyla ele alan bilimsel yayınları sistematik olarak incelemeyi, tematik eğilimleri belirlemeyi ve mevcut boşlukları ortaya çıkarmayı amaçlamaktadır. Yöntem: PRISMA 2020 ilkeleri doğrultusunda yürütülen bu sistematik derlemede, 2020 ile 2025 yılları arasında yayımlanmış ve birinci basamak sağlık hizmetleriyle ilişkili temalar içeren yayınlar incelenmiştir. Scopus, PubMed ve Google Scholar veri tabanlarında yapılan kapsamlı bir taramanın ardından, dahil edilme kriterlerini karşılayan 76 yayın analiz edilmiştir. Çalışmalar tematik olarak sınıflandırılmış ve yıllara göre dağılımları değerlendirilmiştir. Uygunluk, içerik ve erişilebilirlik filtreleri, yöntemsel şeffaflığı sağlamak ve çalışma seçimini birinci basamağa uygulanabilirlik, dahil edilme kriterleri ve tam metin erişilebilirliği temelinde standartlaştırmak amacıyla operasyonel olarak önceden tanımlanmıştır. Bulgular: İncelenen yayınlar arasında en sık ele alınan temalar bulaşıcı hastalıklar (n=15), genel halk sağlığı etkileri (n=18) ve ruh sağlığı (n=12) olmuştur. Kadın sağlığı, sağlık sistemleri, sosyoekonomik eşitsizlikler ve mesleki sağlık gibi alanlarda daha sınırlı sayıda çalışma bulunmuştur. 2023 ve 2024 yıllarında yayın sayısında belirgin bir artış gözlemlenmiştir; ancak birinci basamak sağlık hizmetlerine özel çalışmalar mevcut literatürde hâlâ sınırlı kalmaktadır. Sonuç: Bu derleme, iklim değişikliğinin sağlık üzerindeki etkilerinin birinci basamak düzeyinde kapsamlı yaklaşımlarla ele alınması gerekliliğini ortaya koymaktadır. Birinci basamak sağlık hizmetleri; koruyucu uygulamalar, erken tanı ve savunmasız gruplara ulaşım açısından stratejik bir konumda yer almaktadır. Ancak mevcut literatür, bu bağlamda odaklanmış çalışmaların eksikliğini göstermektedir. Bulgular, iklim krizine dirençli sağlık sistemlerinin inşası için birinci basamağa özgü politika geliştirme ve uygulama modelleri üzerine daha fazla araştırma yapılması gerektiğine işaret etmektedir. Birinci basamakta kanıta dayalı yaklaşımların güçlendirilmesi, iklim krizine dirençli ve sürdürülebilir sağlık sistemleri için gereklidir.
