Helin Yilmaz Kafali, Inanc Kabasakal, Dmytro Martsenkovskyi, Sheikh Shoib, Irfan Ullah, Joan Soler Vidal, Oluseun Peter Ogunnubi, Paola Fuentes Claramonte, Gamze Erzin, Ozge Kilic, Mireia Solerdelcoll Arimany, Victor Pereira, Aadil Bashir, Timothea Toulopoulou
Acta Medica Nicomedia - 2026;9(1):1-12
Amaç: Bu çalışmanın amacı, psikotik benzeri deneyimlerle (PBD) ilişkili yordayıcıları ve ülkeye özgü faktörleri belirlemek ve günlük bildirilen COVID -19 ölüm sayıları ile PBD arasındaki ilişkide depresif/anksiyete belirtileri ve uyku sorunlarının aracı model ile uyumlu olup olmadığının incelemektir. Yöntem: Toplam 854 katılımcı, PBD, depresif/anksiyete belirtileri ve uyku sorunlarını değerlendiren sırasıyla Psikotik Yaşantıların Toplumda Değerlendirilmesi Ölçeği -42 Pozitif Alt Ölçeği (PYTDÖ), Hasta Sağlığı Anketi (HSA), Yaygın Anksiyete Bozukluğu Ölçeği -7 (YA B-7) ve Pittsburgh Uyku Kalitesi İndeksi (PUKİ) kullanılmıştır. Katılımcıların psikiyatrik hastalık ve COVID -19 enfeksiyon öyküleri, sigara/alkol/madde kullanımı ile anketin uygulandığı tarihteki günlük yeni COVID -19 vaka ve ölüm sayıları kaydedilmiştir. Analizlerde ilişki kuralı madenciliği ve PROCESS Macro aracılık analizi uygulanmıştır. Bulgular: COVID -19'a bağlı ölüm sayısı ile PUKİ puanları PYTDÖ ile doğrusal olmayan bir ilişki gösterirken, HSA ve YAB -7 puanları PYTDÖ ile doğrusal bir ilişki göstermiştir. Sigara kullanımı daha yüksek PBD riskiyle ilişkilendirilmiş; buna karşın son bir ay içindeki alkol kullanımı PBD riskiyle ters yönde ilişkili bulunmuş olmakla birlikte, bu son bulgu alkol kullanım örüntülerinin sınırlı düzeyde değerlendirilmiş olması nedeniyle dikkatli yorumlanmalıdır. PHQ -Total puanı, kesitsel aracılık modelinde COVID -19'a bağlı ölüm sayısı ile CAPE -Poz-Total puanı arasındaki ilişkide kısmi aracılık rolüyle tutarlı bir örüntü sergilemiştir. Kural madenciliği analizleri, Türkiye'de madde/sigara kullanımı ve intihar düşüncelerinin; Nijerya'da uyku sorunları ve depresyonun; Hindistan'da intihar düşünceleri ve uyku bozukluklarının; İspanya'da ise COVID -19 öyküsü ve psikiyatrik belirtilerin yüksek PYTDÖ puanlarıyla güçlü biçimde ilişkili olduğunu göstermiştir. Sonuç: Bildirilen COVID -19 ölüm sayıları, depresif/anksiyete belirtileri ve uyku bozuklukları PBD'yi yordamıştır. Pandemi dönemlerinde PBD'nin önlenmesinde depresif belirtiler önemli bir hedef olabilir; ayrıca hedefe yönelik müdahaleler planlanırken ülkeye özgü risk faktörlerinin dikkate alınması gerekmektedir.
