TEZCAN ŞAHİN
Türk Hijyen ve Deneysel Biyoloji Dergisi - 2024;81(4):351-368
GİRİŞ ve AMAÇ: Koronavirüs hastalığı 2019 (COVID-19), eğitimden sağlığa, ulaşımdan ekonomiye birçok alanda olumsuz etkiler yaratan bir salgın ile dünyanın yüzleşmesine neden olmuştur. Dünya genelinde bu süreçte insan sağlığının daha az etkilenmesi ve bu hastalığın sonlandırılabilmesi için çeşitli önlemler alınmaya çalışılmış ve farklı politikalar yürütülmüştür. Bu çalışmanın amacı, Türkiye için seçilmiş sağlık göstergeleri üzerinden COVID-19’un etkilerini değerlendirmek ve farklı senaryolar aracılığı ile gelecek tahminlemesi yapmaktır. YÖNTEM ve GEREÇLER: Çalışma kapsamda Türkiye’ye ait kişi başına düşen kamu ve özel sağlık harcamaları, kaba ölüm hızı, kaba doğum hızı ve doğumda beklenen yaşam süreleri değerlendirmeye alınmıştır. Bu göstergeler 2009-2021 yıllarını kapsamaktadır. İki senaryo üretilmiştir. 1. Senaryoda “Pandemi olmasaydı 2030’a kadar seçilmiş sağlık göstergelerinde nasıl bir değişim izlenirdi” sorgulaması yapılmaktadır. Bunun için 2009-2019 verileri kullanılarak 2030’a kadar gelecek tahminlemesi yapılmıştır. 2. Senaryoda ise “Pandemi yaşandığı için 2030’a kadar seçilmiş sağlık göstergeleri nasıl bir seyir izleyecektir” değerlendirmesi yapılmaktadır. Bu kapsamda 2009-2021 verileri kullanılarak 2030’a kadar tahminleme yapılmıştır. Araştırmada tahminleme için ONGBM (1,1) modeli kullanılmış ve MAPE (mean absolute percentage error- ortalama mutlak yüzdesel hata) değerlerinin %10’dan küçük olduğu tespit edilmiştir. BULGULAR: Senaryo 2’ye göre 2030’a kadar kamu sağlık harcamalarında Senaryo 1’e göre daha yüksek düzeyde, özel sağlık harcamalarında ise daha düşük düzeyde artış olması beklenmektedir. Senaryo 1’de 2030’a kadar kaba ölüm oranında azalış beklenirken Senaryo 2’de artış yönünde bir beklenti ortaya çıkmıştır. Kaba doğum oranındaki düşüş beklentisi Senaryo 2’de daha fazladır. Doğumda beklenen yaşam süresi açısından Senaryo 1’de artış, Senaryo 2’ye göre ise azalış olması beklenmektedir. Senaryo 1 ve 2’nin 2022’den 2030’a tahmin sonuçları kıyaslandığında iki senaryo arasında istatistiksel olarak anlamlı farklılıklar bulunduğu tespit edilmiştir. Dolayısıyla COVID-19’un sağlık göstergeleri üzerinde kırılma etkisi yarattığı sonucuna ulaşılmıştır. TARTIŞMA ve SONUÇ: Elde edilen bulgular, karar verici ve yöneticilerin COVID-19’un etkileri nedeni ile geleceğe ilişkin kararları yeniden gözden geçirmeleri ve planlama yaparken farklı senaryolar oluşturarak alternatif çözüm önerileri geliştirmeleri gerektiğini ortaya koymuştur.
