Nurcihan BILTEKIN, Gözde Gülcan ÜNAL, Canan ONAÇ, Oğuzhan BINGÖL, Deniz ALKAYA, Aylin D ÖĞEN, Ayşe Sultan KARAKOYUN, Nevzat ÜNAL, Macit ILKIT, Çağrı ERGIN
Mikrobiyoloji Bülteni - 2026;60(2):200-211
Tek sağlık perspektifi, insan, hayvan ve bitki sağlığının birbirleriyle bağlantılı ve bağımlı olduğunu kabul eden ve her birini sürdürülebilir şekilde iyileştirmeyi amaçlayan birleştirici ve bütünleşik bir yaklaşımdır. Özellikle, koronavirüs hastalığı 2019 pandemisi sonrasında bu perspektif önem kazanmış ve halk sağlığının bir bileşeni olarak kabul edilmiştir. Mantar enfeksiyonları da ekinlerden, hayvan ve insanlara dek uzanan ekosistemler için önemli riskler oluşturmaktadır. Bu riskler, kısmen insan ve hayvan hareketliliğinden kaynaklanmakta olup iklim değişikliğiyle birlikte artış göstermiştir. Bu nedenle gıda güvenliği, gelişen toplumların ayrılmaz bir parçası haline gelmiştir. Dünya genelinde en çok tüketilen meyve elmadır. Elmanın insan sağlığı yönünden birçok yararı olduğu; özellikle kanser, diyabet, kalp hastalıkları ve inme gibi kronik hastalıkların riskini azalttığı bildirilmiştir. Önceki araştırmalar, dünya genelinde önemli insan patojenleri olan ve çok ilaca dirençli Candidozyma auris ve Candida parapsilosis 'in elma kabuklarından izole edildiğini ortaya koymuştur. Ayrıca, ender de olsa, elmalarda insan ve hayvanlarda da patojen olabilen Exophiala dermatitidis ve Exophiala phaeomuriformis gibi esmer mantarlara da rastlanmıştır. Bu çalışmada ülkemizin farklı bölgelerinde üretim sonrası depolama sürecinden geçerek semt pazarlarında satılan elmalarda ekstremotoleran Exophiala türlerinin varlığını ve izole edildikleri elmalarda poliaromatik hidrokarbon (PAH) düzeylerini incelemek amaçlanmıştır. Ayrıca, bu moleküllere dirençli olmaları nedeniyle, PAH kirliliğinin biyolojik göstergesi olarak elmalarda Exophiala türlerinin kültüre edilebilmesinin değerinin incelenmesi ve çalışma verilerinin tek sağlık perspektifi doğrultusunda tartışmaya açılması ve konu üzerine dikkat çekilmesi amaçlanmıştır. Bu çalışmada, Türkiye'de 24 farklı ilde semt pazarlarından toplanan 549 elmada esmer mantarların varlığı araştırılmıştır. Elma kabuklarından steril eküvyon ile örnekleme yapılmış ve Sabouraud glikoz agar, Staib agar ve Czapek besiyerlerine ekim yapılmıştır. Esmer mantar ile uyumlu olan izolatlar daha sonra rDNA ITS bölgesi dizilenerek tanımlanmıştır. CLSI mikrodilüsyon yöntemiyle beş ayrı triazole karşı duyarlılık araştırılmıştır. Ayrıca, esmer mantar üretilen elmaların kabuklarından poliaromatik hidrokarbonların (PAH) miktarının belirlenmesi için indikatör olarak benzo[a]antrasen, benzo[b]flüoranten, benzo[a]piren ve krizen ölçümleri yapılmıştır. Çalışmada, dört (%0.7) elmada E.phaeomuriformis belirlenmiştir. Bu izolatlara Ankara, Antalya (Finike ilçesi), Kayseri ve Kars (Sarıkamış ilçesi) illerinde rastlanmıştır. Izolatların üçünde antifungal duyarlılık test edilmiş ve flukonazol dışındaki tüm triazol antifungal-lere karşı düşük MIK değerleri bulunmuştur. Dört elmanın kabuklarında da primer çevresel kirletici olarak kabul edilen dört ayrı bileşik ölçümleri Avrupa Birliği ve Türk Gıda Kodeksi limitlerine göre yüksek olarak saptanmıştır. Bu durum, PAH kirliliğinin göstergesi olarak aromatik hidrokarbonları karbon kaynağı olarak kullanabildiği bilinen E.phaeomuriformis 'in biyolojik indikatör olarak kullanılabileceğini düşündürmektedir. Ayrıca, elma kabuklarının oligotrofik habitat olarak kabul edilebileceği kanısına varılmıştır. Sonuç olarak, gıda güvenliği yanında halk sağlığı hizmetlerinin iyileştirilmesi ve geliştirilmesine olan gereksinim açıktır.
