Emine BAYLAR, Pelin Bintaş ZÖRER
Psikiyatride Güncel Yaklaşımlar - 2026;18(3):1175-1192
Bu çalışmanın amacı, ebeveynlik faktörleri ile üstbilişsel inançlar arasındaki ilişkileri inceleyen alanyazın çalışmalarını sistematik olarak gözden geçirmektir. Bu amaçla ebeveynlik faktörleri ile üstbilişsel inançlar arasındaki ilişkiyi incelemiş olan makaleler belirlenen anahtar kelimeler ve İngilizce karşılıkları kullanılarak Medline, PubMed, Science Direct, Scopus, Web of Science, TR Dizin, Türk Psikiyatri Dizini ve ULAKBİM veri tabanlarında taranmıştır. Bu incelemeye PRISMA karar kriterine uygun ikisi boylamsal, diğerleri kesitsel olmak üzere 19 niceliksel çalışma dâhil edilmiştir. Bu sistematik incelemede, üstbilişlerle en sık ilişkilendirilen ebeveynlik unsurunun bağlanma örüntüleri olduğu görülmüştür. Bulgular, özellikle güvensiz bağlanmanın olumsuz üstbilişsel inançları besleyebileceğini ve bunun da çeşitli psikolojik sorunları teşvik edebileceğini göstermektedir. Kaygılı bağlanma örüntüsü hiperaktivasyon; kaçıngan bağlanma ise deaktivasyon stratejileriyle ilişkilendirilmiş, her iki stratejinin de bilişsel dikkat sendromu gibi sürdürücü mekanizmaları tetikleyebileceği öne sürülmüştür. Bu bağlamda, ebeveyn tutumları yalnızca doğrudan modelleme yoluyla değil, dolaylı etkiler aracılığıyla da bireysel bilişsel stillerin şekillenmesinde rol oynayabilir. İncelemeye dâhil edilen çalışmaların çoğunluğu kesitsel olsa da özellikle bağlanma ve ebeveynlik stillerinin üstbilişlerle ilişkisine dair güçlü kanıtlar sunmaktadır. Bu bulgular, ebeveyn faktörlerinin üstbilişsel inançların gelişiminde önemli bir rol oynadığını göstermektedir. Bu ilişkinin daha iyi anlaşılmasının, hem mevcut üstbilişsel müdahale yaklaşımlarının zenginleştirilmesine hem de ebeveyn faktörlerini hedefleyen önleyici ve destekleyici müdahalelerin geliştirilmesine katkı sağlayabileceği düşünülmektedir.
