Gülbanu GÜMÜŞOK, Handan ÖZCAN, Sümeyye KÖSE
TOGÜ Sağlık Bilimleri Dergisi - 2026;6(2):426-435
Amaç: Endokrin sistem, hormonlar aracılığıyla vücuttaki temel biyolojik süreçleri düzenlemektedir. Endokrin bozucu kimyasallar (EDC'ler) ise bu dengeyi bozarak üreme sistemi üzerinde olumsuz etkiler oluşturabilmektedir. Bu derlemenin amacı, Bisfenol A (BPA), ftalatlar, dioksinler, pestisitler, ağır metaller, Perfloroalkil ve polifloroalkil maddeler (PFAS) ve parabenler olmak üzere EDC'lerin kadın ve erkek fertilitesi üzerindeki etkilerini güncel bilimsel çalışmalar doğrultusunda değerlendirmektir. Yöntem: Bu derleme, BPA, ftalatlar, dioksinler, pestisitler, ağır metaller, PFAS ve parabenler gibi belirli kimyasallara maruziyet ile üreme sağlığı arasındaki ilişkiyi değerlendiren güncel bilimsel çalışmalar temel alınarak hazırlanmıştır. Bulgular: Yapılan çalışmalarda, EDC maruziyetinin oosit gelişimi, sperm kalitesi, hormonal denge, üreme organlarının fonksiyonu ve gebe kalabilme başarısı gibi parametrelerde belirgin bozulmalara yol açabildiği saptanmıştır. Ayrıca, intrauterin dönemde maruziyetin nesiller arası aktarılabildiği, kalıcı toksik etkiler oluşturduğu ve infertilite, doğumsal anomaliler ile nörogelişimsel bozukluklar gibi sonuçlarla ilişkili olduğu görülmüştür. Sonuç: Dünya çapında gerçekleşen çevresel olaylar (DES kullanımı, Minamata, Seveso ve Love Canal kazaları), EDC'lerin etkilerinin büyüklüğünü ve yaygınlığını ortaya koymaktadır. EDC'lerin üreme sağlığı üzerindeki olumsuz etkilerinin önlenebilmesi için, bu kimyasallara maruziyetin azaltılmasına yönelik önlemlerin alınması, sağlık profesyonelleri başta olmak üzere toplum genelinde farkındalığın artırılması ve ulusal ile uluslararası düzeyde etkili düzenleyici politikaların uygulanması üreme sağlığının korunmasında belirleyici olacaktır.
