Emine GÖK, Dilek ORBATU, Zeynep İzem PEKER BULĞAN, Süleyman GÖK, Begüm GÜLER
Journal of Behcet Uz Children's Hospital - 2026;16(1):12-21
Amaç: Bu çalışma, Türkiye'de engelli çocukların dijital ortamlardaki erişim, katılım ve korunma haklarının yapısal, sosyal ve ekonomik eşitsizliklerden nasıl etkilendiğini incelemeyi amaçlamaktadır. Yöntem: Kesitsel karma yöntem tasarımı kullanılmıştır. Örneklem, İzmir'de yaşayan 12-15 yaş arası 82 engelli çocuktan oluşmuştur. Nicel veriler Sosyodemografik Bilgi Formu, Siber Mağduriyet Ölçeği ve Çocuklar için Sosyal Dışlanma Ölçeği (SESC) ile; nitel veriler 20 çocuk ve 15 ebeveynle yapılan yarı yapılandırılmış görüşmelerle toplanmıştır. Nicel veriler tanımlayıcı istatistiklerle, nitel veriler tematik içerik analiziyle çözümlenmiştir. Bulgular: Katılımcıların %88,6'sının akıllı telefonu bulunurken, %38,6'sının bilgisayarı ve %37,1'inin tableti vardır; hanelerin %38,0'ında sabit internet bulunmamaktadır. Görme engelli çocukların %40,0'ı ekran okuyucuların yetersiz/çalışmadığını; işitme engelli çocuklar sıklıkla altyazı eksikliğini bildirmiştir. SESC'ye göre sağlık hizmetlerine maddi erişimi olmayanlar %35,4; güvenli/konforlu konuta erişemeyenler %23,2; sosyal etkinliklere düzenli katılamayanlar %25,6'dır. Çevrimiçi riskler arasında hakaret içeren mesajlar (%30,5), aşağılayıcı lakaplar (%24,4), oyun/sohbetlerden alay edilme veya dışlanma (%20,7), özel içeriklerin izinsiz paylaşımı (%17,1) ve cinsel içerikli mesajlar (%8,5) öne çıkmaktadır. Çocukların %57,3'ü çevrimiçi bilginin güvenilirliğini ayırt edemediğini, %21,4'ü internet olanaklarından haberdar olmadığını, %32,1'i hiç dijital içerik üretmediğini bildirmiştir. Ebeveynlerin %52,4'ü çocuklarının sosyal medyada içerik paylaşmasını onaylamamıştır. Nitel bulgular; dijital teknolojilere erişim, dijital gelişim/okuryazarlık, engelliliğe özgü içerik, katılım hakları, hak ihlali deneyimleri, sorumluluklar, başvuru/şikayet mekanizmaları ve mahremiyet-güvenlik temalarını ortaya koymuştur. Sonuç: Engelli çocuklarda dijital erişim cihaz-bağlantı-erişilebilirlik açıklarıyla sınırlanmakta; katılım maddi yoksunlukla daralmakta; korunmada siber riskler yaygın seyretmektedir. Bulgular, dijital katılımın çok boyutlu bir hak meselesi olduğunu doğrulamakta; dijital okuryazarlığın güçlendirilmesi, erişilebilirliğin standartlaştırılması ve etkili koruma/başvuru mekanizmalarının güvence altına alınması gereğine işaret etmektedir.
