Meryem Sebla ERTUĞRUL, Özcan UZUN
Medical Research Reports - 2026;9(3):230-245
Çinko (Zn), demir (Fe), bakır (Cu), selenyum (Se), manganez (Mn), molibden (Mo) ve kobalt (Co) gibi esansiyel iz elementler; nörotransmisyon, oksidatif denge, mitokondriyal işlev, bağışıklık sistemi düzenlenmesi ve nöroendokrin sinyal iletiminde önemli roller üstlenmektedir. Giderek artan kanıtlar, bu elementlerin homeostazındaki bozulmaların çeşitli psikiyatrik bozukluklarla ilişkili olabileceğini düşündürmektedir; ancak mevcut bulguların gücü ve tutarlılığı heterojendir. Bu anlatısal derleme, iz element düzensizliği ile psikiyatrik sonuçlar arasındaki ilişkileri değerlendiren güncel insan klinik çalışmalarını, ilgili biyokimyasal, mekanistik ve seçilmiş klinik öncesi kanıtlarla birlikte bütünleştirmektedir. İncelenen elementler arasında en güçlü müdahale kanıtları çinko ve selenyum için bildirilmiştir. Randomize kontrollü çalışmaların meta -analizleri, özellikle ek tedavi olarak uygulanan çinko desteğinin bazı depresyon örneklemlerinde belirti şiddetini azaltabileceğini; tekil çalışmalar ise dikkat eksikliği/hiperaktivite bozukluğunda (DEHB) klinik belirtilerde iyileşme sağlayabileceğini düşündürmektedir. Selenyum desteğine ilişkin bulgular da özellikle doğum sonrası depresyon bağlamında olası bir yarara işaret etmekle birlikte, farklı popülasyonlara genellenebilirliği sınırlıdır. Gözlemsel çalışmalar düşük demir göstergeleri ile DEHB belirti şiddeti, bilişsel güçlükler ve atipik nörogelişim arasında; yüksek bakır konsantrasyonları ile majör depresif bozukluk ve otizm spektrum bozukluğu arasında ilişkiler bildirmiştir. Manganez, molibden ve kobalta ilişkin kanıtlar ise çoğunlukla küçük örneklemli gözlemsel çalışmalara dayanmakta, sınırlı ve tutarsız bir görünüm sergilemektedir. Oksidatif stres, mitokondriyal işlev bozukluğu, eksitatör -inhibitör dengesizlik ve monoaminerjik sinyal değişiklikleri biyolojik açıdan olası açıklamalar sunsa da bu mekanizmalar klinik nedenselliği tek başına kanıtlamamaktadır. Genel olarak, esansiyel iz element homeostazındaki bozulmalar duygudurum bozuklukları, nörogelişimsel durumlar ve bilişsel işlev bozukluğu ile ilişkilendirilmiştir. Bununla birlikte, çalışma tasarımları, biyobelirteç değerlendirme yöntemleri, örneklem özellikleri ve karıştırıcı değişkenlerdeki belirgin heterojenlik kesin nedensel yorumları sınırlandırmaktadır. Bu nedenle, nedensel ve zamansal ilişkileri açıklığa kavuşturmak ve hedefe yönelik mikrobesin değerlendirmesi veya desteğinin psikiyatri pratiğinde klinik yarar sağlayıp sağlamadığını belirlemek için standardize yöntemlere dayanan uzunlamasına ve girişimsel çalışmalara ihtiyaç vardır.