Özlem TOTUK, Şevki ŞAHİN
Akdeniz Tıp Dergisi - 2026;12(2026):1-10
Nörodejeneratif hastalıklar, yaşlanmayla birlikte insidansı artan ve ilerleyici bilişsel işlev kaybına neden olan heterojen bir hastalık grubudur. Alzheimer demans (AD), en yaygın nörodejeneratif hastalık olarak bilinmekle birlikte, ileri yaş başlangıçlılarda son yıllarda benzer klinik semptomlarla seyreden ancak farklı patolojik mekanizmalara sahip yeni tanımlamalar ortaya konmuştur. Bu bağlamda, Limbik-Baskın Yaşla-İlintili TDP-43 Ensefalopatisi (LATE - Limbic-Predominant Age-Related TDP-43 Encephalopathy), Primer yaş-ilintili Tauopati (PART - Primary Age-Related Tauopathy), Yaşa Bağlı Tau Astrogliopatisi (ARTAG - Aging-Related Tau Astrogliopathy), Arjirofilik Tahıl Hastalığı (AGD - Argyrophilic Grain Disease) ve Globüler Glial Tauopati (GGT - Globular Glial Tauopathy) gibi patolojiler demans spektrumu içinde ayrı bir yer edinmiştir. Bu hastalıklar, AD ile örtüşen klinik semptomlar göstermekle birlikte, farklı protein birikimleriyle karakterizedir. LATE, öncelikli olarak TDP-43 protein birikimi ile tanımlanırken; PART ve AGD Tau proteinopatileri olarak kabul edilir. GGT ise glial hücrelerde yoğunlaşan Tau birikimi ile ayırt edilir. Nöropatolojik açıdan bakıldığında, bu hastalıkların AD'den ayrımı güç olup, özellikle amiloid-negatif Tauopatiler olan LATE ve PART'in yaygın olarak gözden kaçtığı bildirilmektedir. Yanı sıra, AD'nin yüksek yanlış tanı oranı, bu nörodejeneratif süreçlerin tanısal değerlendirmelerinde ek zorluklar yaratmaktadır. Güncel literatürde, bu hastalıkların kesin tanısı yalnızca postmortem nöropatolojik incelemelerle mümkün olabilmektedir. Bununla birlikte, biyobelirteçlerin geliştirilmesi ve ileri görüntüleme tekniklerinin kullanımı, bu hastalıkların erken teşhis edilmesine ve AD'den ayırıcı tanısının yapılmasına olanak tanıyabilir. Bu derleme, ileri yaşta bellek bozukluğu ile ilişkili yeni tanımlanmış nöropatolojik süreçleri ele almakta; bu hastalıkların nöropatolojik özelliklerini, AD ile karşılaştırmalı analizlerini ve mevcut tanısal yaklaşımlarını kapsamlı bir şekilde tartışmaktadır. Gelecekte, bu hastalıkların patofizyolojisinin daha iyi anlaşılması, tanısal doğruluğun artırılmasını sağlayarak bireyselleştirilmiş tedavi yaklaşımlarının geliştirilmesine katkıda bulunabilir.
