Fadime Dilşad TAŞ, Büşra AYDIN
Genel Tıp Dergisi - 2026;36(2026):1-13
Amaç: Endometriozis, kesin bir tedavisi bulunmayan, yaygın görülen bir jinekolojik hastalıktır. Günümüzde genellikle hormonal tedaviler, nonsteroidal antiinflamatuvar ilaçlar (NSAID'ler) ve hem tanı hem de tedavide altın standart kabul edilen laparoskopi ile yönetilmektedir. Ancak hastalığın altta yatan patogenezi hâlâ tam olarak aydınlatılamamıştır. Endometriozisin etkili tedavi seçeneklerinin sınırlı olması, hasta ağrısını hafifletmek ve yaşam kalitesini artırmak için yenilikçi yaklaşımlara duyulan acil ihtiyacı ortaya koymaktadır. Bu çalışma, sistem biyotıbbı yaklaşımlarını kullanarak endometriozis için alternatif bir terapötik strateji geliştirmeyi amaçlamaktadır. Gereç ve Yöntemler: Altı endometriyal dokuya ait veri setine (GSE135485, GSE153740, GSE232713, GSE51981, GSE23339 ve GSE25628) ait gen ekspresyon verileri, açık erişimli Gene Expression Omnibus (GEO) veritabanından alınmıştır. Veriler, farklı şekilde eksprese edilen genleri (DEG) belirlemek amacıyla GEO2R aracı kullanılarak analiz edilmiştir. İstatistiksel anlamlılık değerlendirmesinde p <= 0.05, log2FC >1 ve log2FC < -1 eşik değerleri uygulanmıştır. Anahtar hub genleri belirlemek amacıyla, transkripsiyon faktörü-gen etkileşimleri, protein-protein etkileşimleri ve mikroRNA-gen etkileşimlerinden oluşan üç katmanlı bir biyolojik ağ Cytoscape kullanılarak oluşturulmuştur. Biyolojik ağlardan elde edilen hub moleküllerin ekspresyon profillerini tersine çevirme amacıyla ilaç repozisyonu L1000CDS2 aracı ile gerçekleştirilmiştir. Hub moleküllerin sağlıklı ve hastalıklı grupları ayırt etme kapasitesini değerlendirmek için her bir veri seti için ayrı ayrı temel bileşen analizi (PCA) gerçekleştirilmiştir. Grup ayrımına en fazla katkı sağlayan merkezi genler ise sağkalım analizi ile daha ileri düzeyde değerlendirilmiştir. Bulgular: Ağ analiziyle elde edilen 25 gen, in silico ilaç yeniden konumlandırma çalışmaları için kullanılmış ve 50 aday bileşik arasından flutikazon propiyonat, pirimetamin ve manumisin A umut verici terapötik ajanlar olarak öne çıkmıştır. Moleküler kenetlenme analizi, bu ilaçların hedef proteinlere bilinen inhibitörlerinden daha güçlü bağlanma eğilimi gösterdiğini doğrulamıştır. Ayrıca, PCA analizi endometriozis hastalarını sağlıklı kontrollerden ayırt etmede yüksek duyarlılık (>=80%) ve orta düzeyde özgüllük (?50%) sergilemiştir. KM-plotter aracılığıyla yapılan sağkalım analizi, merkez genlerin (CXADR, RELA, STXBP6, ANK3 ve PDGFR) tanısal ve prognostik potansiyelini ortaya koyarak, endometriozisteki terapötik önemlerini desteklemiştir. Sonuç: Sistem biyotıbbı yaklaşımlarına dayalı olarak, flutikazon propiyonat endometriozisin tedavisinde umut verici bir aday ilaç olarak öne çıkmıştır.
