Gözde ACIDUMAN SUBAŞIAY, Berna ARDA
Lokman Hekim Dergisi - 2026;16(3):766-775
Amaç: Hacı Paşa adıyla bilinen hekim Cel?lü'd-d?n ?ı?ır'ın (ö. 1424?) tıp alanındaki eserleri Arapça ve Türkçe olup Türkçe eserlerinden biri Münta?ab-ı Şif?'dır. Bu eser Anadolu'da erken dönemde yazılmış Türkçe tıp kitaplarından biri olması açısından önemlidir. Münta?ab-ı Şif?'nın "?urd eşeni ve ?a?ba ve demregü ve çiçek ve ?ızamı? çı?arma?ında ve sebebinde ve ?il?cındadır" başlıklı "otuz ?o?uzuncı b?b"ında hem Farsça "çiçek" anlamına gelen "?bile" başlığı altında bir altbölümün hem de aynı bölüm içerisinde "???be ve çiçek" adıyla bir altbölümün yer alması nedeniyle benzer bir durumun Hacı Paşa'nın diğer eserlerinde de bulunup bulunmadığı merak edilerek bu çalışma planlanmıştır. Gereç ve Yöntem: Zafer Önler tarafından günümüz Türkçesine çeviri yazısı yapılmış Münta?ab-ı Şifâ metninin üçüncü ba?şının "otuz ?o?uzuncı b?b"ında geçen terimler, "?bile" ile "?a?be ve çiçek" şeklinde anlatılan hastalık tabloları ve Hacı Paşa'nın diğer eserlerinin yazma nüshalarındaki ilgili bölümlerde tespit edilen terimler bulgularda sunulmuş, Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı'nın Yazma Eserler Katalog ve Görüntü Veritabanı'nda yer alan, Hacı Paşa'ya ait Arapça ve Türkçe tıbbi eserlerin bazı nüshalarındaki ilgili bölümlerle karşılaştırılarak farklılıklar belirtilmiş ve ilgili tıp tarihi literatürü eşliğinde tartışılmıştır. Bulgular: Hacı Paşa'nın Münta?ab-ı Şif? dışındaki eserlerinde incelenen bölümlerde "?a?be", "cüder?", "çiçek", "?ızamı?" ve "?ızılcı?" gibi kelimeler kullanılırken Farsça çiçek hastalığı anlamına gelen "?bile" kelimesi yalnızca Münta?ab-ı Şif?'da geçmektedir. Sonuç: Hacı Paşa'nın "?bile"yi "?a?be" ve "cüder?" ile aynı belirtilere sahip ve aynı mekanizmayla oluşan bir hastalıkmış gibi anlatmasına rağmen farklı bir hastalıkmış gibi "?a?be" ve "cüder?"den ayrı tutması ilginç bulunmuştur. Yapılan tartışma sonucunda Hacı Paşa'nın Münta?ab'ı oluştururken döneminin önemli Farsça kaynaklarını kullanmış olabileceği sonucuna ulaşılmıştır.
