Çağcıl YETİM
Arşiv Kaynak Tarama Dergisi - 2026;35(2):177-181
Gonadal farklılaşma, embriyogenezin erken evrelerinde tetiklenen ve bipotent gonadal prekürsör hücrelerin ovaryan ya da testiküler yöne farklanmasıyla sonuçlanan son derece dinamik bir süreçtir. Bu süreç; SRY, SOX9, WNT4 ve FOXL2 gibi cinsiyet belirleyici genetik sinyallerin koordinasyon içerisinde çalışmasıyla şekillenmektedir. Gonadal somatik hücrelerin bu sinyaller doğrultusunda doğru şekilde farklılaşması, germ hücrelerinin gelişimini ve hayatta kalmasını destekleyen uygun bir mikroçevrenin oluşturulmasında temel rol oynar. Ancak, insan gonad gelişiminin doğrudan ve in vivo olarak incelenmesi, teknik kısıtlamaların yanı sıra etik engeller nedeniyle oldukça zordur. Bu bariyerleri aşmak ve gelişim süreçlerini moleküler düzeyde izleyebilmek amacıyla, pluripotent kök hücrelerden (PSC) türetilen in vitro model sistemler geliştirilmiştir. Bu modeller aracılığıyla gonadal farklılaşmanın moleküler mekanizmaları, hücreler arası sinyal yolakları ve genetik regülasyonlar daha derinlemesine aydınlatılmaya başlanmıştır. Bu derlemede; kök hücre tabanlı sistemlerin embriyonik gonadal gelişim süreçlerini nasıl modellediği, mevcut in vitro protokollerin kapsamı ve bu modellerin hem temel gelişimsel biyoloji hem de üreme sağlığı ile ilişkili hastalık araştırmaları açısından sunduğu yeni olanaklar kapsamlı bir şekilde ele alınmaktadır.
