Altuğ DİDİKOĞLU, Zeynep KAYAR, İclal ARABACIOĞLU, Burcu GEMİCİ, Safa Kemal KAPTAN, Betül YILMAZ, Muazzez Nihal Öykü ÜLKER, Pelin CALPBINICI
Türk Uyku Tıbbı Dergisi - 2026;13(3):147-159
Amaç: Bu çalışma, ışık maruziyeti davranış değerlendirme (LEBA) anketinin Türkçeye çevrilmesi, kültürel uyarlanması ve psikometrik özelliklerinin (güvenirlik ve geçerlik) değerlendirilmesini amaçlamıştır. Gereç ve Yöntem: LEBA, gözden geçirme, uzlaşma, ön test ve belgelendirme yöntemi kullanılarak Türkçeye çevrilmiştir. Veriler, Türkiye'de ve yurt dışında yaşayan toplam 445 Türkçe konuşan yetişkinden çevrim içi olarak toplanmıştır. İstatistiksel analizlerde kapsam geçerliği, doğrulayıcı ve açımlayıcı faktör analizleri, güvenirlik analizleri (Cronbach's alpha, McDonald's omega) ve demografik ile kültürel gruplar arasında parametrik olmayan karşılaştırmalar yapılmıştır. Bulgular: Türkçe LEBA yüksek kapsam geçerliği ve kabul edilebilir yapı geçerliği göstermiştir. Madde 5 ve 6'nın çıkarılması faktör modelinin uyumunu artırmıştır. Ölçeğin genel iç tutarlılığı yeterli bulunmuştur (alpha = 0,70; omega toplam = 0,83), ancak beşinci alt boyut düşük güvenirlik göstermiştir (ordinal alpha = 0,54, omega = 0,53). LEBA faktörleri ile uyku kalitesi arasında zayıf fakat anlamlı ilişkiler gözlenmiş; özellikle "yatakta telefon veya akıllı saat kullanımı" alt boyutu düşük uyku kalitesi ile ilişkilendirilmiştir. Kültürlerarası karşılaştırmalarda, Türkiye'de yaşayanlar ile yurt dışındaki Türk katılımcılar arasında ışık maruziyeti davranışlarında benzerlik saptanmıştır. Açımlayıcı faktör analizi, uyku ortamında ışığın kontrolü ile ilişkili davranışlar gibi kültüre özgü faktörleri ortaya koymuştur. Sonuç: Türkçe LEBA, Türkçe konuşan popülasyonlarda ışıkla ilişkili davranışları değerlendirmek için geçerli ve güvenilir bir araçtır. Bulgular, ışık maruziyeti davranışlarının değerlendirilmesinde kültürel uyarlamanın ve bu davranışların uyku ile sirkadiyen sağlıkla ilişkilerinin önemini vurgulamaktadır.
