Burhanettin KAYA, Ali Gökhan EŞİM
Toplum ve Hekim - 2026;41(2):1-15
Yabancılaşma kavramı; felsefi, sosyolojik ve psikolojik kuramlar çerçevesinde, kökenleri Hegel ve Karl Marx'a uzanan tarihsel bir zeminde, emeğin nesneleşmesi ve metalaşması bağlamında ele alınan bir kavramdir. Aynı zamanda yabancılaşma kavramı Melvin Seeman'ın tanımladığı güçsüzlük, anlamsızlık, kuralsızlık (anomi), sosyal izolasyon ve kendine yabancılaşma boyutları üzerinden doğrudan sağlık sisteminin pratiklerine uyarlanmaktadır. Neo liberal politikalarla şekillenen performansa dayalı ek ödeme sistemleri, sözleşmeli çalışma modelleri, "Tam Gün Yasası" ve kamu-özel ortaklığıyla inşa edilen devasa şehir hastaneleri, sağlık kurumlarını birer ticarethaneye dönüştürmüştür. Bu yapısal dönüşüm, hekimlerin mesleki özerkliklerini kaybetmelerine ve klinik bağımsızlıklarının idari tahakküm altında ezilmesine neden olmuştur. Hekim emeği niteliksel değerinden koparılarak salt niceliksel verilere ve "puanlara" indirgenmiş, hastalarla kurulan bütüncül, şefkatli ilişkiyse mekanik ve kâr odaklı bir endüstriyel üretim bandına evrilmiştir. Şehir hastanelerinin insan ölçeğini aşan devasa yapıları ve taşeronlaşma pratikleri, hastaları ve çalışanları geleneksel aidiyetlerinden kopararak derin bir güçsüzlük ve sosyal izolasyon döngüsüne sokmuştur. Bu sistem içinde hastalar "müşteri" konumuna itilip nesneleştirilirken; hekimler ve sağlık çalışanları ise artan iş yükü, performans baskısı ve anlam kaybı altında ağır tükenmişlik, ahlaki çöküntü ve kendi yaratıcı emeklerine karşı derin bir yabancılaşma yaşamaktadır. Türkiye' de bu konuda yapılmış araştırmalar yabancılaşmayı sınıfsal ve ekonomi politik temellerinden kopararak, yalnızca işletmenin verimliliğini düşüren "örgütsel" bir sorun gibi ele almaktadır. Yabancılaşmanın anlaşılması yapısal nedenlerini görünür kılacak bağlamsal araştırmalarla olanaklıdır. Sağlık emek gücündeki çok boyutlu yabancılaşma ancak bilim, etik, mesleki dayanışma ve örgütlü bir kolektif mücadele pratiği ile aşılabilir.
