Neriman EZGİN
Arşiv Kaynak Tarama Dergisi - 2026;35(3):216-234
Uyku, bellek konsolidasyonu, sinaptik plastisite ve bilişsel işlevler için kritik öneme sahiptir. Başta sıçanlar olmak üzere, farelerden elde edilen tamamlayıcı kanıtlarla desteklenen kemirgen modellerinde yürütülen deneysel çalışmalar, hızlı göz hareketlerinin olmadığı uyku (NREM; bunun yavaş dalga uykusu (slow -wave sleep, SWS) bileşeni dâhil) ile hızlı göz hareketleri uykusunun (REM) bellek işlemenin farklı yönlerini desteklediğini göstermektedir. İğcik (spindle) açısından zengin NREM uykusu, talamokortikal iletişimi ve belleğin erken dönem bütünleşmesini kolaylaştırırken, SWS, keskin dalga -ripple (sharp- wave ripple, SWR) olayları ve sinaptik aşağı ölçekleme (synaptic downscaling) yoluyla hipokampo- kortikal yeniden oynatımı (replay) desteklemektedir. Hipokampal theta osilasyonları ve kortikal desenkronizasyon ile karakterize edilen REM uykusu ise bellek bütünleşmesine, duygusal işlemlere ve uzamsal öğrenmeye katkıda bulunmaktadır. Uyku parçalanması, bu osilatuvar örüntüleri bozarak sinaptik plastisiteyi olumsuz etkilemekte, erişkin hipokampal nörogenezi azaltmakta ve dendritik diken (spine) morfolojisini değiştirmekte; bunun sonucunda uzamsal, ilişkisel ve çalışma belleğinde bozukluklara yol açmaktadır. Monoaminerjik, kolinerjik ve pontin devreler tarafından düzenlenen NREM ve REM uykusu arasındaki koordineli geçişler, etkili bellek konsolidasyonu için temel öneme sahiptir. Bu derleme, kemirgen çalışmalarından elde edilen elektrofizyolojik, hücresel ve moleküler bulguları sentezleyerek uyku evrelerine özgü osilasyonlar, sinaptik plastisite og bilişsel çıktılar arasındaki etkileşimi ortaya koymakta; ayrıca kemirgenlerin polifazik uyku yapısından elde edilen bulguların, insanların monofazik uyku mimarisine genellenmesinin translasyonel önemi ve sınırlılıklarını tartışmaktadır.
