Alper OTLU, Bayram ÇEVİK
Türk Mikrobiyoloji Cemiyeti Dergisi - 2026;56(2):86-101
Bitki virüsleri dünyada birçok tarımsal üründe hastalığa yol açarak önemli verim ve kalite kayıpları meydana getirmektedirler. Gıda güvenliği açısından risk oluşturan bitki virüsleri ile mücadele oldukça önemli olup virüslerin mücadelesinde kullanılabilecek yöntemlerin sınırlı olması nedeniyle yeni ve alternatif stratejilere ihtiyaç duyulmaktadır. Bu yöntemlerin etkinliği yanında çevre dostu ve sürdürülebilir olması için biyomalzemeler ve nanoteknolojiden de yararlanılmaktadır. Çeşitli biyolojik makromoleküller ve bunların nanoparçacıklarının doğrudan veya etken madde ya da antiviral molekülerin taşıyıcısı olarak kullanılmasına yönelik araştırma ve üretim faaliyetleri yapılmaktadır. Kitinin deasetilasyonu ile elde edilen doğal bir biyopolimer olan kitosan, tarımda yaygın olarak kullanılan biyomoleküllerden biridir. Eşsiz özellikleri ve çok sayıda biyolojik aktivitesi nedeniyle, kitosan ve kitosan nanoparçacıkları tarım dahil birçok sektörde çeşitli alanlarda kullanılmaktadır. Bitkilerde sistemik dayanıklılığın uyarıcısı da olan kitosanın birçok bitki hastalığının kontrolünde çevre dostu bir yaklaşım olarak kullanılma potansiyel olduğu belirlenmiştir. Ayrıca, kitosanın nanoparçacık formunda kullanılmasıyla bu özelliklerinin daha da güçlendirilebileceği bildirilmiştir. Bu bağlamda, kitosan nanoparçacıkları bitki virüs hastalıklarının kontrolünde kullanılmaya başlanmıştır. Kitosan ve kitosan nanoparçacıkları, doğrudan antiviral etkilerinin yanı sıra bitkide savunma sistemini uyarıp geniş spektrumlu dayanıklılık tepkilerini destekleyerek de virüs replikasyonunu baskılayabilmektedir. Bu çalışmada, sınırlı mücadele stratejileri olan bitki virüsleriyle mücadeledeki kitosan ve nanoparçacıklarının kullanımına yönelik çalışmalar derlenmiştir. Bu çalışmaların güncel durumu ve yakın gelecekteki yönü değerlendirilerek kitosan ve nanoparçacıklarının kullanımının bitki virüslerinin kontrolünde etkin, güvenli ve sürdürülebilir bir yöntem ve yaklaşım olma potansiyeli tartışılmıştır.
