Nazlı Turhan, Fulya İlçin Gönenç
Türkiye Biyoetik Dergisi - 2025;12(4):224-239
Teknoloji son yıllarda temas ettiği birçok disiplini, interdisipliner bir alana dönüştürmekte ve bilginin çok yönlü ele alınmasına işlevsel bir zemin hazırlamaktadır. Böylesine bir etki ile interdisipliner bir dönüşüme uğrayan nörobilim; bir yandan teknik ve uygulama boyutlarında nöroteknoloji alanına geniş bir çalışma ortamı sunmuş, diğer yandan mevcut ve yeni ortaya çıkan gündemi ile nöroetik ve nörohukuk gibi yeni disiplinlerin oluşmasında tetikleyici bir güç olmuştur. Nöroteknoloji alanındaki ilerlemeler, insan beyni ve sinir sistemine dair yeni ve daha fazla verinin ortaya çıkmasına zemin hazırlamış ve bilişim alanında devrim niteliğindeki gelişmeler özellikle yapay zekâ teknolojileri ile desteklendiğinde insan beynine dair elde edilen verilerin etik ve hukuki açıdan, yeniden ve yeni bir bakış açısıyla değerlendirilmesi gerekliliğini ortaya çıkarmıştır. Bununla birlikte, hızla ve yaygın olarak devam eden çalışmalara rağmen, nöroteknoloji alanında az sayıda ülkede nitelik ve nicelik açısından sınırlı ölçüde normatif girişimlerde bulunulmuştur. İnsan beyni üzerinde yapılan araştırmalar ve muhtemel sonuçlarının yeni sayılabilecek bu disiplinlerin odağı olması ile konunun farklı yönleriyle ele alınması daha da önem kazanmış ve uluslararası kuruluşların faaliyet ve görev alanlarına dâhil edilerek çalışmalar başlatılmıştır. Son yıllarda hız kazanan çalışmaların sonucunda bu anlamda ilk etik yaklaşımlardan biri 2025 yılında yayımlanan UNESCO nöroteknoloji etiği tavsiye kararı taslağı olmuştur. Tavsiye kararın, nöroteknoloji alanında faaliyet gösteren uluslararası, bölgesel ve ulusal otoriteler ile araştırma ve akademik kuruluşların; ayrıca kamu, özel sektör ve sivil toplum örgütlerinin dikkatine sunulmasına istinaden, çalışmamızda taslağın etik tavsiyeleri hukuk teknolojileri perspektifinden, nöroetik, nörohukuk ve nöral hak kavramları ile birlikte ele alınarak, bu alanlara özgü bölümleri genel hatlarıyla değerlendirilmiştir. Nöroteknolojinin tıbbi amaçlı kullanımına dair detaylı değerlendirme bu çalışmaya dahil edilmemiştir. Nöroteknolojinin tıbbi amaçlı kullanımına özgülenen alanı, Dünya Sağlık Örgütü (WHO) gibi uluslararası kuruluşların metinleri ve sağlık hukuku ve sağlık bilişimi kapsamında başka bir makalenin konusunu oluşturmaktadır.
