Eliza GEORGİOU, Petya GRİGOROVA, Aleksandra ANGELOVA, Yavuz AYHAN, Silva BANOVİ?, Afrim BLYTA, Marina BOBAN, Sevinc Elif SEN, Svetlana ILOSKİ, Marija Ku?an JUKİ?, Triantafyllia KALANTZAKOU, Everina KATİRTZOGLOU, Magdalini KROMMYDA, Elli LEMONİDOU, Mercedes LOVRE?İ?, Shima MEHRABYAN, Murat Anıl MERCAN, Andona MİLOVANOVİC, Ninoslav MİMİCA, Vladimir NAKOV, Gabriela NOVOTNİ, Zvezdan PİRTO?EK, Antonios POLİTİS, Melihate PUSHKA, Raluca SFETCU, Osman SİNANOVİ?, Ivana SOTİROVİC, Iva STANKOVİC, Drozdstoy STOYANOV, Catalina TUDOSE, Latchezar TRAYKOV, Panagiotis ALEXOPOULOS, Iracema LEROI
Türk Psikiyatri Dergisi - 2026;37(1):236-247
Giriş: Beyin sağlığı genel esenlik için temel bir unsur olmakla birlikte, belirleyicileri jeopolitik, kültürel ve sosyoekonomik faktörler nedeniyle bölgeler arasında farklılık göstermektedir. Güneydoğu Avrupa (GDA), beyin sağlığı çıktılarını etkileyen kendine özgü zorluklarla karşı karşıyadır. Bu bölgede beyin sağlığının ele alınması, söz konusu faktörlerin karmaşıklığını ve çeşitliliğini göz önünde bulunduran özel yaklaşımlar gerektirmektedir. Bu çalışma; uzman iş birliği ve kanıta dayalı analizler yoluyla temel belirleyicileri tanımlayarak, GDA'daki beyin sağlığı zorluklarını ele almaya yönelik bölgeye özgü bir çerçeve ortaya koymaktadır. Yöntem: 2023 yılında Ohrid, Kuzey Makedonya'da toplanan Beyin Sağlığı Görev Gücü (Brain Health Task Force); 13 GDA ülkesinden beyin sağlığı uzmanı ve demansla ilişkili yaşanmışlık deneyimi olan bireylerin katkılarını bir araya getirmiştir. Görev Gücü, Dünya Sağlık Örgütü'nün (DSÖ) beyin sağlığı belirleyicilerine odaklanarak uzman geri bildirimlerini bir literatür taraması ve GZFT (SWOT, güçlü yönler, zayıf yönler, fırsatlar ve tehditler) analizi ile değerlendirmiştir. Bir puanlama sistemi geliştirilmiş ve sonuçlar tematik haritalar aracılığıyla görselleştirilerek bölge genelindeki beyin sağlığı performansı farkları vurgulanmıştır. Bulgular: İlk bulgular, 13 GDA ülkesi arasında DSÖ'nün beyin sağlığı belirleyicilerine ait 25 alt alanındaki GZFT analizlerinde önemli farklılıklar olduğunu ortaya koymaktadır. Kosova ile Bosna-Hersek genel olarak daha düşük puanlar alırken (daha fazla zayıf yön ve tehdit), Slovenya ve Sırbistan daha güçlü çıktılar (daha fazla güçlü yön ve fırsat) sergilemiştir. Tematik haritalar, bu farklılıkların görsel bir temsilini sunarak GDA bölgesi genelinde beyin sağlığına yönelik çeşitli zorlukların ve fırsatların altını çizmektedir. Sonuç: Bu bulgular, GDA'da beyin sağlığının daha ayrıntılı incelenmesi için bir temel çerçeve oluşturmakta; damgalamayı ele alan, sektörler arası, sınır ötesi ve bölgeler arası iş birliğini teşvik eden politika ve stratejik müdahalelere rehberlik etmektedir.
