Arif Hüdai KÖKEN, Ahmet NİZAMOĞLU, Hüseyin İLTER
Türk Hijyen ve Deneysel Biyoloji Dergisi - 2026;83(2):103-118
Amaç: Osmanlı İmparatorluğu'nda Tanzimat'tan itibaren tedavi edici sağlık hizmetlerinin yanında koruyucu sağlık hizmetleri de sistemli bir biçimde planlanarak hayata geçirilmiştir. Planlanan ve hayata geçirilmesi istenen tüm hizmetlerin, halkın sağlık sorunlarına çözüm olabilmesi için gerek maddi gerekse de insan kaynağı ile bir sağlık hizmeti organizasyonu kurulması gerekmektedir. Özellikle II. Abdülhamid Dönemi'nde sağlık politikalarının merkez ve taşrada etkili şekilde uygulanması, bulaşıcı hastalıklarla mücadelede önemli adımlar atılmasını sağlamıştır. Halk sağlığını tehdit eden bulaşıcı ve salgın hastalıklardan çiçek ve kuduzla mücadele etmek için Bakteriyolojihâne-i Şahâne ve Dâü'l-kelb Tedavihanesi'nin kurulması ve ilgili yasal düzenlemelerin yapılarak etkili bir şekilde çalışmaya başlaması planlanan halk sağlığı politikalarının kurumsallaştığının bir göstergesi olmuştur. Bu süreçte çiçek hastalığına karşı mücadelenin kurumsal bir yapıya kavuştuğu ve aşılama faaliyetlerinin kayıt altına alınarak düzenlendiği görülmektedir. Bu çalışmada, Osmanlı İmparatorluğu'nun 1902-1903 yıllarına ait ilk genel aşı istatistiğini tıp tarihi ve halk sağlığı perspektifinden değerlendirmek amaçlanmaktadır. Yöntem: Araştırmada nitel araştırma yöntemlerinden tarama modeli ve doküman analizi yöntemi kullanılmıştır. Çalışmanın ana kaynağı, Telkihhane-i Şahane Müdürü Rıfat Hüsamettin tarafından hazırlanan ve Atatürk Üniversitesi Seyfettin Özege Koleksiyonu'ndan temin edilen "Telkihhâne-i Şâhâne'nin 1318 Senesine Mahsus İstatistik Risalesi"dir. Eser Osmanlı Türkçesinden transkribe edilerek analiz edilmiş, elde edilen veriler tablo ve grafiklere dönüştürülmüştür. Ayrıca Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri belgeleri ve telif eserlerle literatür desteği sağlanmıştır. Bulgular: 1902'de Osmanlı'da 195.323 aşı tüpü üretilmiş ve 521.404 kişi aşılanmıştır. 1903 yılında ise 234.067 aşı tüpü üretilerek 515.663 kişi aşılanmıştır. Telkihhane-i Şahane'nin yanı sıra taşrada kurulan telkihhaneler ve kısa süreli eğitimle yetiştirilen aşı memurları, bu sürecin başarısında etkili olmuştur. Sonuç: Osmanlı'nın ilk genel aşı istatistiği, merkezi yönetimin sağlık alanında ulaştığı kurumsallaşma düzeyini ve etkinliğini gözler önüne sermektedir. Aşılama faaliyetlerinin geniş coğrafyalara yayılması, sağlık reformlarının sürdürülebilirliğini ve halk sağlığını koruma konusundaki başarıyı göstermektedir.
