Elif Baştan
Psikiyatride Güncel Yaklaşımlar - 2026;18(1):112-123
Otizmde İkili Süreç Kuramı, otistik bireylerin bilişsel işleme biçimlerini açıklamak için kullanılan çağdaş bir yaklaşımdır. Bu kuram, bireylerin sezgisel (Tip I; hızlı ve otomatik) ve muhakemeye dayalı (Tip II; yavaş ve analitik) olmak üzere iki farklı işlem biçimine başvurduğunu öne sürmektedir. Otistik bireylerin nörotipik akranlarına kıyasla sezgisel işleme daha az, muhakemeye dayalı işlemeye ise daha çok yöneldiği iddia edilmektedir. Bu bilişsel stil, çerçeveleme etkisi, batık maliyet yanlılığı ve birleşim yanılgısı gibi yaygın önyargılara karşı daha az duyarlılık göstermeleriyle ilişkilendirilmiştir. Bazı çalışmalar, otistik bireylerin mantıksal tutarlılıkta üstünlük sergilediğini ve daha az sezgisel yanıt verdiğini rapor ederken, diğerleri bu farklılıkları doğrulamamış ve ya çelişkili sonuçlar sunmuştur. Öz-bildirimler genellikle düşük sezgisel ve yüksek muhakemeci eğilimleri işaret etse de performansa dayalı ölçümlerle tutarsızlıklar dikkat çekmektedir. Ayrıca, kullanılan görevlerin ekolojik geçerliliği, örneklemlerin sınırlılığı ve bilişsel yetilerin yeterince kontrol edilmemesi, mevcut kanıtların yorumlanmasını zorlaştırmaktadır. Bununla birlikte, kuram otizmin sosyal olmayan alanlarda güçlü yönlerini ve sosyal bağlamlarda yaşanan zorlukları birlikte değerlendirmeye imkân tanımaktadır. Özellikle sosyal etkileşimlerde hızlı sezgisel işlem eksikliği, iletişim güçlüklerini artırabilirken, analitik düşünmeye dayalı yaklaşım yapılandırılmış ortamlarda avantaj sağlayabilmektedir. Sonuç olarak, Otizmde İkili Süreç Kuramı otistik bilişsel çeşitliliği anlamada değerli bir çerçeve sunmakta, ancak tutarsız ve sınırlı bulgular nedeniyle daha geniş, ekolojik geçerliliği yüksek araştırmalara ihtiyaç duyulmaktadır. Bu yaklaşım, hem kuramsal anlayışa hem de otizme yönelik destek stratejilerinin geliştirilmesine önemli katkılar sağlayabilir.
