Emre Han ALPAY
Psikiyatride Güncel Yaklaşımlar - 2026;18(4):1369-1383
Travmaya maruz kalan her birey bir ruh sağlığı sorunu geliştirmese de, önemli bir kısmı travma sonrası stres bozukluğu, depresyon ve anksiyete bozuklukları gibi sorunlar yaşamaktadır. Bu derleme çalışması, travmatik olay sırasında ya da hemen sonrasında ortaya çıkan ve akut psikolojik ile fizyolojik tepkiler olarak tanımlanan peritravmatik tepkilerin, travma sonrası stres belirtileri ve ilişkili ruh sağlığı sorunları ile olan ilişkisini incelemeyi amaçlamaktadır. Bu gözden geçirme kapsamında peritravmatik sıkıntı, peritravmatik disosiyasyon, tonik hareketsizlik, zihinsel yenilgi ve peritravmatik somatoform disosiyasyon gibi temel peritravmatik tepkiler ele alınmıştır. Bulgular, bu tepkilerin uzun vadeli psikolojik sonuçlar açısından kritik belirleyiciler olduğunu; travmatik yaşantının işlenmesini bellek kodlama süreçleri, tehdit değerlendirmeleri ve duygusal düzenleme mekanizmaları üzerinden etkileyebildiğini göstermektedir. Özellikle yüksek düzeyde peritravmatik sıkıntı ve disosiyasyonun, travmatik anıların daha parçalı, bağlamdan kopuk ve intruzif biçimde sürmesine zemin hazırladığı; tonik hareketsizlik ve zihinsel yenilginin ise kontrol kaybı, çaresizlik, utanç ve kendini suçlama gibi ikincil bilişsel - duygusal süreçleri güçlendirerek belirtilerin şiddetini artırabildiği değerlendirilmektedir. Nörobiyolojik düzeyde, amigdala, hipokampus ve prefrontal korteks başta olmak üzere duygu düzenleme ve bağlamsal bellek le ilişkili ağlarda ortaya çıkabilen değişimlerin, travma sonrası psikopatoloji riskini artıran mekanizmalardan biri olabileceği vurgulanmaktadır. Peritravmatik tepkilerin erken dönemde değerlendirilmesi ve tepki türüne duyarlı müdahalelerin planlanması, travma sonrası psikolojik bozuklukların önlenmesine yönelik stratejilerin geliştirilmesi açısından önem taşımaktadır.
