Özge DARAKCI SALTIK, Hakan BALCI, Figen GÜZELGÜL, Nilgün ÖKSEL, Burcu HATİPOĞLU AKTEMUR, Rümeysa ABDULLAHOĞLU, Ayhan BOZKURT
Yüksek İhtisas Üniversitesi Sağlık Bilimleri Dergisi - 2026;7(2):47-56
Giriş: Klorpirifos (CPF), yaygın olarak kullanılan organofosforlu (OP) insektisitlerden biridir ve toksik etkilerini kısmen oksidatif stres mekanizmaları yoluyla göstermektedir. Doğal antioksidanların pestisit kaynaklı toksisiteye karşı potansiyel koruyucu etkileri giderek daha fazla araştırılmaktadır. Centella asiatica bitkisinden elde edilen biyolojik olarak aktif bir triterpenoid olan asiatic asidin (AA) antioksidan ve sitoprotektif özellikleri bilinmesine rağmen, CPF kaynaklı toksisite üzerindeki koruyucu etkileri henüz yeterince araştırılmamıştır. Bu çalışmanın amacı, sıçanlarda oluşturulan CPF kaynaklı toksisite modelinde AA'nın koruyucu etkilerini serum, karaciğer ve beyin dokularındaki biyokimyasal ve histolojik parametreler üzerinden değerlendirmektir. Materyal ve Metodlar: Erişkin erkek Sprague Dawley sıçanlar (n=30) rastgele beş gruba ayrılmıştır: kontrol, CPF (279 mg/kg, subkutan) ve CPF uygulamasından önce 14 gün boyunca farklı dozlarda AA verilen üç ön tedavi grubu (35, 70 ve 140 mg/kg, oral). Serum, karaciğer ve beyin dokularında oksidatif stres belirteçleri [malondialdehit (MDA), ileri oksidasyon protein ürünleri (AOPP)] ile antioksidan enzim aktiviteleri [süperoksit dismutaz (SOD), katalaz (CAT), glutatyon peroksidaz (GPx)] ölçülmüştür. Ayrıca doku hasarı ve apoptotik yanıtları değerlendirmek amacıyla histopatolojik ve immünohistokimyasal analizler gerçekleştirilmiştir. Bulgular: AA uygulaması, CPF'nin neden olduğu oksidatif hasarı anlamlı düzeyde azaltmış ve antioksidan savunma sistemini doza bağımlı olarak iyileştirmiştir. Histopatolojik incelemeler AA'nın hepatik ve nöronal hasarı azalttığını ve doku mimarisini koruduğunu göstermiştir. İmmünohistokimyasal analizler ise AA'nın pro-apoptotik protein Bax ekspresyonundaki CPF kaynaklı artışı baskıladığını ortaya koymuştur. Sonuç: Bu çalışma, AA'nın CPF kaynaklı toksisiteye karşı güçlü antioksidan, hepatoprotektif ve nöroprotektif etkilerini ilk kez ortaya koymaktadır. Bu bulgular, AA'nın organofosfat pestisit toksisitesinin azaltılmasında potansiyel bir terapötik ajan olabileceğini ve bu konuda ileri translasyonel çalışmaların yapılması gerektiğini göstermektedir.
