Oluwaseye Emmanuel OLAYEMI, Elizabeth Chinenye ANTHONY
Ahi Evran Tıp Dergisi - 2026;10(2):329-339
Merkezi sinir sistemi hasarı sonrasında nöral onarım ve plastisite; sinaptik yeniden şekillenme, erişkin nörogenez, metabolik temizlenme ve immün düzenleme gibi sıkı biçimde koordine edilen biyolojik süreçlere bağlıdır. Uyku ve sirkadiyen ritimler bu süreç lerin temel düzenleyicileri olarak ortaya çıkmış olmasına rağmen, mevcut nöral iyileşme modellerinde hâlâ yeterince bütüncül şekilde ele alınmamaktadır. Bu derleme, inme, travmatik beyin hasarı ve ilişkili durumlar sonrasında uyku ve sirkadiyen biyol ojinin nöral onarım üzerindeki etkilerini inceleyen deneysel ve klinik kanıtları değerlendirmektedir. Uyku bozukluğunun sinaptik plastisiteyi, glimfatik temizlenmeyi ve fonksiyonel iyileşmeyi nasıl bozduğu; ayrıca sirkadiyen saatlerin nöral kök hücre dinamikleri ni ve nöroenflamatuvar yanıtları nasıl düzenlediği ele alınmaktadır. Çalışmaların metodolojik güçlü ve zayıf yönleri, özellikle farklı yaralanma modelleri, uyku protokolleri ve sonuç ölçütlerinden kaynaklanan tutarsızlıklar açısından analiz edilmektedir. B ulgular, zamansal uyumsuzluğun ikincil hasarı artırdığına dair tutarlı kanıtlar ortaya koymakla birlikte, etki büyüklüklerinin çalışmalar arasında önemli ölçüde değiştiğini göstermektedir. Ayrıca, uykuya bağlı mekanizmalar ile sirkadiye n mekanizmaların bir birinden yeterince ayrıştırılamaması ve cinsiyet ile yaşın biyolojik değişkenler olarak yeterince temsil edilmemesi gibi temel bilgi boşlukları belirlenmiştir. Son olarak, uyku ve sirkadiyen yolları hedefleyen yeni tedavi stratejileri tartış ılmakta ve kronobiyolojinin nöral onarım yaklaşımlarına entegre edilmesine yönelik gelecekteki araştırma yönelimleri önerilmektedir.
