Serap ÜNAL
Mersin Üniversitesi Tıp Fakültesi Lokman Hekim Tıp Tarihi ve Folklorik Tıp Dergisi - 2026;16(1):20-30
Seramiğin insan yaşamındaki serüveni Neolitik dönemle başlamış ve yaklaşık dokuz bin yıllık süreç boyunca yalnızca günlük ihtiyaçlarda değil, sağlıkla ilgili uygulamalarda da temel bir malzeme olmuş, tıp tarihinin maddi kültür öğeleri arasında kalıcı bir yer edinmiştir. İlk yerleşik topluluklar, bitkisel ve mineral kökenli ilaç hammaddelerini ezme, kurutma ve saklama aşamalarında, dayanıklılığı, şekil verilebilirliği ve kimyasal tepkilere karşı direnci nedeniyle pişmiş toprak kaplardan yararlanmıştır. Bu kaplar aynı zamanda içeriklerin nem, ışık ve çevresel etkenlerden korunmasına da katkı sağlamıştır. Mezopotamya tabletleri ve Mısır papirüsleri, yalnızca döneminin reçetelerini değil, ilaçların hangi kaplarda hazırlandığı ve nasıl saklandığına dair bilgileri de içererek seramik kapların tıp tarihindeki erken kullanımını açık biçimde belgelemektedir. Orta çağ İslam dünyasında teknik ve estetik açıdan gelişen ilaç kapları farklı tiplerde üretilmiş, özellikle albarello formu öne çıkmıştır. Silindirik gövdeli ve dar göbekli bu kap, hem drogların güvenli şekilde muhafazasını kolaylaştırmış hem de bezemeleriyle görsel bir kimlik kazanmıştır. İslam coğrafyasından Avrupa'ya geçen bu form, XV. yüzyılda İtalya'da majolika tekniğiyle yeniden yorumlanmış ve Avrupa eczacılığında sembolik bir nesneye dönüşmüştür. Aynı dönemde emzikli ibrikler ve şişeler de farklı farmasötik ihtiyaçlara cevap vermiştir. Osmanlı döneminde eczanelerde kullanılan kap çeşitliliği giderek artmış; droglar çekmecelerde, merhem ve şuruplar ise çoğunlukla seramik ya da porselen kaplarda muhafaza edilmiştir. XIX. yüzyıldan itibaren Avrupa'dan ithal edilen porselen kavanozlar yaygınlaşmış, ardından Yıldız Porselen Fabrikası'nda yerli üretim örnekleri gerçekleştirilmiştir. Bu çalışma, seramik ilaç kaplarının tarihsel gelişimini; teknik, tipolojik ve kültürel yönleriyle inceleyerek, günümüzde unutulmaya yüz tutmuş bu maddi kültür varlıklarının tıp tarihindeki yerini ortaya koymayı ve seramik -tıp tarihi arasında disiplinlerarası bir köprü kurmayı amaçlamaktadır.
