Burak BAŞ
Medical Research Reports - 2025;8(3):167-181
Amaç: Bu çalışma, 2000 ile 2021 yılları arasında yirmi gelişmekte olan ülkede karbondioksit (CO?) emisyonlarındaki değişimlerin kamu ve özel toplam sağlık harcamaları üzerindeki uzun dönemli etkisini ölçmeyi amaçlamaktadır. Literatürde çoğu kez geri planda kalan çevre, sağlık ve maliye alanlarının kesişiminde, emisyonlara duyarlı bütçe dinamiklerini ülkeler arası farklılıkları dikkate alan nicel bir yaklaşımla görünür kılmak ve politika tasarımına kanıta dayalı katkı sunmak hedeflenmiştir. Yöntem: Veri seti, sağlık harcamaları, CO? emisyonları, kişi başına gayri safi yurtiçi hasıla (GSYH), kentleşme oranı ve işgücüne katılım değişkenlerinden oluşur. Panelde yatay kesit bağımlılığı LM testiyle sınanmış; durağanlık ikinci nesil CIPS birim kök testleriyle incelenmiştir. Uzun dönem ilişki Westerlund eşbütünleşme testiyle teyit edilmiş; eğim heterojenliği Pesaran-Yamagata testiyle değerlendirilmiştir. Uzun dönem katsayılar ve ülke-bazlı esneklikler, içsellik ve heterojenliği gözeten Pedroni DOLSMG tahmincisiyle elde edilmiştir. Sağlamlık için alternatif ağırlıklandırmalar ve alt-örnek kontrolleri uygulanmıştır. Bulgular: Panel-ortalama sonuçlar, CO? emisyonlarındaki %1'lik artışın sağlık harcamalarını uzun dönemde yaklaşık %1,18 artırdığını göstermektedir. Kontrol değişkenleri beklenen yöndedir: GSYH'da %1'lik artış harcamaları ~%1,39; kentleşme %4,75; işgücüne katılım %0,38 ölçüsünde yükseltmektedir. Ülke düzeyinde belirgin heterojenlik saptanmıştır: Suudi Arabistan, Rusya, Hindistan, Türkiye, Güney Afrika ve Vietnam'da CO?-harcama esnekliği pozitif ve güçlü; Mısır, Pakistan, Kazakistan ve Arjantin'de ise negatif katsayılar gözlenmiştir. Bu farklılaşma, raporlama farkları, mali kısıtlar, sağlık sistemi kapsayıcılığı ve emisyonların morbidite profiliyle ilişkili kompozisyon etkileriyle tutarlıdır. Esneklik değerinin birden büyük olması, artan emisyonların sağlık bütçesi üzerinde orantısız yük doğurduğunu ima etmektedir. Sonuç: CO? emisyonları sağlık harcamalarını uzun dönemde anlamlı ve güçlü biçimde artırmaktadır. Bu bulgu, karbon azaltımını yalnızca çevresel bir hedef değil, aynı zamanda orta vadede maliyet düşürücü bir sağlık politikası aracı olarak konumlandırır. Politika düzeyinde (i) karbon fiyatlaması gelirlerinin iklim dirençli sağlık altyapısına tahsisi, (ii) ülke-özel kırılganlıklara göre eş zamanlı emisyon kontrolü-halk sağlığı yatırımı paketleri, (iii) kentleşmenin kirletici yoğunluğunu azaltacak ulaşım/konut planlaması ve birinci basamak güçlendirmesi önerilir. Bulgular, çevre politikaları ile sağlık bütçelemesi arasında bütüncül, ülkeye özgü bir eşgüdüm gerektiğini açıkça göstermektedir.
