Nagihan ÇELİK, Mehmet Nurullah KURUTKAN
Sağlık Akademisyenleri Dergisi - 2026;13(3):687-702
Giriş ve Amaç: Bu çalışma, Tip 1 diyabetli çocuk ve gençlerin bakımını üstlenen ailelerin yaşadığı yoksulluk ve yoksunluğu birey düzeyinde ölçmek üzere geçerli ve güvenilir bir ölçek geliştirmeyi ve bu yoksunluğun çocuğun metabolik kontrolüyle (HbA1c) ilişkisini incelemeyi amaçlamaktadır. Gereç ve Yöntem: İlişkisel tarama (kesitsel) deseninde, Tip 1 diyabetli bir çocuğun bakımını üstlenen 240 aile üyesinden 24 maddelik bir anketle veri toplanmıştır. Yapı geçerliği açıklayıcı (AFA) ve doğrulayıcı (DFA) faktör analizleriyle; yoksunluğun metabolik kontrolle ilişkisi ise logaritma bağlantılı Gamma regresyonu, kovaryans analizi, lojistik regresyon, ROC analizi, kantil regresyon, genelleştirilmiş toplamsal model ve makine öğrenmesiyle değerlendirilmiştir. Bulgular: Üç maddenin çıkarılmasının ardından ölçek, Ekonomik-Sosyal Yoksunluk (18 madde) ve Çevresel Yoksunluk (3 madde) olmak üzere iki faktörlü, yüksek güvenilirlikli (Cronbach alpha = .96 ve .86) ve geçerli bir yapıya ulaşmıştır (KMO = .951; açıklanan varyans %61.79). Yoksunluk, ailelerin gelir düzeyini güçlü biçimde ayırt etmekle (p < .001) birlikte metabolik kontrolle yalnızca zayıf ve büyük ölçüde dolaylı bir ilişki göstermiş; doğrusal olmayan ve makine öğrenmesi yöntemleri ek açıklayıcı güç sağlamamıştır. Sonuç: Geliştirilen ölçek, hedef popülasyonun yoksunluğunu literatürdeki hazır endekslerden daha geçerli biçimde ölçmektedir. Yoksunluk ile metabolik kontrol arasındaki ilişkinin zayıflığı, örneklemin tamamının genel sağlık sigortası kapsamında olmasının yarattığı koruyucu tampon etkiyle açıklanabilir.
