Aslı BOZ, Neşe ZAYİM
Tıp Eğitimi Dünyası - 2026;25(76):135-145
Amaç: Bu çalışmada tıp eğitimi alanında faaliyet gösteren dergilerde grafik özet kullanımına ilişkin yazarlar için hazırlanan yönergelerin varlığının ve kapsamının incelenmesi amaçlanmaktadır. Bu kapsama ilişkin dergi yönergelerinde grafik özet ile ilgili hususlar, biçim ve içerik gereksinimleri, tasarım önerileri, etik ve telif düzenlemeler, zorunluluk ya da isteğe bağlılık durumları değerlendirilerek öneriler geliştirilmesi hedeflenmektedir. Yöntem: Web of Science (WoS) veri tabanında 10 Mart 2026 tarihine kadar tıp eğitimi alanındaki dergiler sistematik olarak taranmış ve toplam 200 dergiye ulaşılmıştır. Belirlenen dahil etme ve hariç tutma kriterleri ile yapılan eleme süreci sonunda 21 dergi çalışmaya dahil edilmiştir. Grafik özet yönergesi bulunan 7 derginin yönergeleri nitel analiz yöntemlerinden biri olan içerik analizi yöntemi kullanılarak incelenmiştir. Bulgular: Çalışmaya dahil edilen 21 derginin 3'te 1'inde grafik özet yönergesi mevcuttur. Grafik özet yönergesi mevcut olan 7 derginin yönergelerinin içerik analizinden yararlanılarak elde edilen bulgular 6 tema altında toplanmıştır: Politika ve uygulama esasları, kaynak/hizmet sunumu, biçim gereksinimleri, içerik gereksinimleri, tasarım önerileri, etik ve telif düzenlemeler. Politika ve uygulama esasları teması incelendiğinde yalnızca bir dergide belirli çalışma türleri için grafik özet sunumu yazarlar için zorunlu tutulmuş, çoğunlukla isteğe bağlı bırakılmış ya da bu konuda bilgi verilmemiştir. Grafik özetin yayınlama yeri bilgisi ise sınırlı sayıda dergi tarafından paylaşılmıştır. Dergilerin hiçbiri yazarlara rehber, örnek veya araç sunmazken yalnızca bir dergi şablon desteği sağlamış, grafik özet sunumunu isteğe bağlı bırakan 4 dergi ise ücretli hizmet sağladığından bahsetmiştir. Biçim gereksinimleri genel olarak belge formatı ve boyut bilgileri ile sınırlı kalmış, çözünürlük ve belge yönü gibi gereksinimler çok az dergi tarafından belirtilmiştir. İçerik gereksinimlerinde başlık ve görsel tekrarına ilişkin sınırlı dergide yönlendirmeler yer alırken, veri sunum ilkeleri ve yapısal şemaya ilişkin herhangi bir açıklama bulunmamaktadır. Tasarım önerilerinde erişebilirlik vurgusu sadece bir dergide yapılmış, yerleşim ve okuma yönüne dair bilgi hiçbir dergide sunulmamıştır. Etik ve telif düzenlemelerde telif hakkı yalnızca iki dergi tarafından vurgulanmış, incelenen tüm dergi yönergelerinde yapay zeka kullanımına ilişkin herhangi bir politikaya rastlanmamıştır. Sonuç: Grafik özetlerin araştırmaların görünürlüğünü arttırma potansiyeli literatürde sıkça vurgulanırken elde edilen bulgular grafik özet yönergesi bulunmayan dergiler için yayın stratejilerindeki boşluğu, yönergesi olan dergilerin ise biçim, içerik, tasarım, etik vb. politikalarında standardizasyon eksikliğini açığa çıkartmıştır. Bu potansiyelin korunabilmesi için dergilerin grafik özet ile ilgili net ve standart yönergeler oluşturması, editoryal kurulda konu ile ilgili uzman kişi veya kişilerin yer alması ve yetkin olmayan araştırmacılar için destekleyici eğitim içerikleri paylaşması önerilmektedir. Bu yaklaşımların araştırmacıları grafik özet sunumu için teşvik edeceği, kaliteli grafik özetlerin oluşturulmasını sağlayacağı ve daha fazla okuyucu kitlesine ulaşmada ve karmaşık bilginin kavranması konusunda okuyucuya yardımcı olacağı düşünülmektedir.
