Canan BULUT
Eskişehir Türk Dünyası Uygulama ve Araştırma Merkezi Halk Sağlığı Dergisi - 2026;11(2):141-158
Bu çalışma, 2009-2023 döneminde Türkiye'de karayolu trafik kazalarına bağlı ölümlerin ve yaralanmaların halk sağlığı yükünü nicel olarak ortaya koymayı amaçlamaktadır. Özellikle 2015 yılındaki tanımsal değişiklik (30-gün standardı) ve 2020'deki COVID-19 pandemisi şoku, kesintili zaman serisi (KZS) yaklaşımıyla incelenmiştir. Bağımlı değişken olarak milyon nüfus başına ölüm (DPM, log-dönüşümlü) kullanılmış; Newey-West standart hatalarıyla tahmin edilen segmentli OLS modeline seviye ve eğim kırılmaları dahil edilmiştir. Artık yapısı ACF/PACF ve Ljung-Box testleriyle değerlendirilmiş; karşı-olgusal ölümler 2012-2019 eğiliminden türetilmiştir. Bulgular, 2015'te anlamlı bir düzey artışı (+0.89 log-DPM, p<0,001), 2020'de düzey düşüşü (-0.30, p<0,001) ve 2020 sonrasında pozitif eğim değişimi (+0.17/yıl, p<0,001) olduğunu göstermektedir. 2020-2023'te gözlenen DPM, beklenen değerlerin altında kalmıştır (örn. 2020'de 58 gözlenen vs 97 beklenen). Olgu-ölüm oranı (CFR) 2012'de %1,38'den 2023'te %1,83'e yükselmiş; yaz aylarında zirve yapan mevsimsel desenler ve iller arasında belirgin farklılıklar saptanmıştır. Sonuçlar, ölçüm standardizasyonu ve maruziyet şoklarının eğilimleri güçlü biçimde etkilediğini, pandemi sonrası eğim artışının ise risklerin yeniden yükseldiğine işaret ettiğini göstermektedir. Bulgular, hız yönetimi, davranışsal uyum ve travma bakım zincirini bütünleyen hedefli politika paketlerinin gerekliliğini ortaya koymaktadır.
