Taylan BOZOK, İlke TOKER ÖNDER, İlvana ÇAKLOVİCA KÜÇÜKKAYA, Emrah RUH, Banu SANCAK, Ayşegül TAYLAN ÖZKAN, Hatice Nevgün ÖZEN
Türk Hijyen ve Deneysel Biyoloji Dergisi - 2026;83(3):223-238
Amaç: Tıbbi mikrobiyoloji laboratuvarları, biyorisklerin yanı sıra deprem ve sel gibi afetlerin yol açabileceği ikincil risklere de açıktır. Ancak bu laboratuvarlardaki biyogüvenlik ve biyoemniyet uygulamalarının afet hazırlığıyla bütünleştirilmesini inceleyen çalışmalar sınırlıdır. Bu çalışmada, Türkiye'deki tıbbi mikrobiyoloji laboratuvarı çalışanlarının algılanan güvenlik, afet hazırlığı, acil durum eylem planı ve ilk yardım konularındaki bilgi düzeyleri ile bunları etkileyen bireysel ve kurumsal faktörlerin değerlendirilmesi amaçlanmıştır. Yöntem: Türkiye genelindeki tıbbi mikrobiyoloji laboratuvarı çalışanları arasında 18-30 Temmuz 2023 tarihleri arasında kesitsel, çevrim içi bir anket çalışması yürütülmüştür. Yapılandırılmış anket formunda mesleki deneyim, laboratuvar özellikleri, biyogüvenlik eğitimi öyküsü, afet odaklı risk değerlendirmesi ve kalite sistemlerinin yanı sıra algılanan güvenlik, afet hazırlığı, acil durum eylem planı bilgisi ve ilk yardım bilgisini değerlendiren beşli Likert tipi maddeler yer almıştır. Bu maddeler kullanılarak Algılanan Güvenlik Skoru (AGS), Afet Hazırlık Skoru (AHS), Acil Durum Eylem Planı Bilgi Skoru (ADEPS) ve İlk Yardım Bilgi Skoru (İYBS) hesaplanmıştır. Ölçeklerin iç tutarlılığı Cronbach alfa katsayısıyla; gruplar arasındaki farklılıklar ve skorlar arasındaki ilişkiler ise parametrik olmayan testler ve Spearman korelasyon analiziyle değerlendirilmiştir (p<0,05). Bulgular: Çalışmaya 86 kişi katılmıştır. Katılımcıların %44,2'sinin 15 yıldan fazla mesleki deneyime sahip olduğu ve %75,6'sının tıbbi mikrobiyoloji laboratuvarında çalıştığı belirlenmiştir. Katılımcıların %65,1'i lisans veya lisansüstü eğitimleri sırasında, %61,6'sı ise kuruma girişte biyogüvenlik veya oryantasyon eğitimi aldığını bildirmiştir. Katılımcıların %57,0'ı kurumlarında en az yılda bir biyogüvenlik eğitimi verildiğini, %54,7'si acil durum ve afetlere yönelik risk değerlendirmesi yapıldığını ve %59,3'ü biyogüvenlik odaklı bir kalite sistemi bulunduğunu belirtmiştir. AGS, AHS, ADEPS ve İYBS için Cronbach alfa katsayıları sırasıyla 0,843, 0,865, 0,930 ve 0,895 olarak hesaplanmış ve ölçeklerin yüksek iç tutarlılığa sahip olduğu belirlenmiştir. AGS ile AHS arasında çok güçlü pozitif korelasyon saptanmıştır (r=0,842; p<0,001). Araştırma görevlilerinin ADEPS skorları teknisyenlerin ve öğretim elemanlarının skorlarından anlamlı düzeyde daha düşük bulunmuştur (sırasıyla p=0,003 ve p=0,001). On yıldan fazla mesleki deneyime sahip katılımcılar ile düzenli biyogüvenlik eğitimi, risk değerlendirmesi ve kalite sistemi bulunan kurumlarda çalışanların AGS, AHS ve ADEPS medyanları anlamlı düzeyde daha yüksek bulunmuştur (p<0,05). Sonuç: Türkiye'deki tıbbi mikrobiyoloji laboratuvarı çalışanları rutin biyogüvenlik bakımından kendilerini görece güvende hissetmekle birlikte, afetlere hazırlık algıları daha düşük düzeydedir. Afet senaryolarını kapsayan düzenli ve kurumsallaşmış biyogüvenlik eğitimlerinin, acil durum risk değerlendirmelerinin, ilk yardım eğitimlerinin ve kalite sistemlerinin özellikle genç ve daha az deneyimli çalışanlara yönelik olarak güçlendirilmesi, afet riski yüksek bölgelerde laboratuvarların dayanıklılığının artırılması açısından gerekli görünmektedir.
