Nevin Cambaz KURT, Deniz GÜVEN, Elif Güler KAZANCI
Lokman Hekim Dergisi - 2026;16(3):647-653
Giriş: Uçucu yağlar, yoğun aromatik bileşenler içeren bitkisel kökenli uçucu sekonder metabolitlerin kompleks karışımlarıdır. Koku uyarımı ve bilişsel işlevler üzerine yapılan çalışmalar, bu bileşiklerin gevşeme, duygu durum, uyanıklık, dikkat ve bellek gibi süreçleri etkileyebileceğini düşündürmektedir. Amaç: Bu derlemenin amacı, uçucu yağların dikkat ve konsantrasyon üzerindeki olası etkilerini aromaterapi literatürü çerçevesinde değerlendirmek ve mevcut kanıtların metodolojik sınırlılıklarını ortaya koymaktır. Yöntem: PubMed/ MEDLINE, Scopus, Web of Science ve TR Dizin veri tabanlarında 2025 yılına kadar yayımlanmış çalışmalar; uçucu yağ/aromaterapi ile dikkat, konsantrasyon, uyanıklık, vijilans ve bellek kavramlarına ilişkin terim kombinasyonları kullanılarak yapılandırılmış biçimde taranmıştır. Nesnel bilişsel sonuç ölçütü içeren insan çalışmaları bilişsel alanlara göre tematik olarak sentezlenmiştir. Bulgular: Kanıtlar uyanıklık ve uyarılmışlık, seçici dikkat ve bilgi işleme hızı, sürdürülen dikkat ve zihinsel yorgunluk ile bellek-dikkat ara yüzü olmak üzere dört bilişsel alan altında değerlendirilmiştir. Nane ve biberiye kokuları daha çok uyanıklık artışı ve belleğin bazı bileşenleriyle ilişkilendirilmiş; ancak bir parametredeki kazanımın zaman zaman yanıt süresinde yavaşlamayla birlikte görüldüğü bildirilmiştir. Lavanta, uyarıcı bir etkiden çok uzun süreli görevlerde performans düşüşünü sınırlayan düzenleyici bir profil göstermiştir. Çoğunlukla oral yolla çalışılan adaçayı (Salvia) türleri, olası kolinerjik mekanizmalar aracılığıyla bellek ve dikkat süreçleriyle ilişkilendirilmiştir. Tüm alanlarda etkiler kemotip, doz, maruziyet süresi, uygulama yolu, kokunun hoşa gitme düzeyi ve beklenti etkisi tarafından biçimlendirilmiştir. Sonuç: Uçucu yağlar dikkat ve konsantrasyonu artırmaya yönelik bağımsız terapötik ajanlar olarak değil, uygun koşullarda bilişsel performansı destekleyebilecek tamamlayıcı çevresel koku uyaranları olarak değerlendirilmelidir.
