Neslihan ÜNAL, Sümer ARAS, İlker BÜYÜK
Ankara Üniversitesi Eczacılık Fakültesi Dergisi - 2026;50(2):443-456
Amaç: İnsan Genom Projesi ile insan DNA'sını oluşturan baz çiftleri ortaya çıkartıldığında, genomun sadece %2-3'lük kısmının mRNA'ya çevrildiği, %10-18'lik kısmının ise protein sentezine yardımcı RNA'ları kodladığı belirlenmiştir. Genomun geriye kalan yaklaşık %80-87'lik kısmı ise 'Çöp DNA' olarak adlandırılmıştır. Daha sonraki süreçte, çöp olarak adlandırılan bu bölgeler üzerine yapılan çalışmalarda, protein kodlamayan ancak transkripsiyon sonrası gen düzenlenmesinde görev alan RNA'lar keşfedilmiştir. Kodlamayan RNA'lar (ncRNAs); biyolojik reaksiyonların katalizlenmesinden hücresel savunmaya, gelişimsel süreçlerden hücresel cevaba kadar pek çok göreve sahiptir. Çalışmalar uzun kodlamayan RNA (long non-coding RNA, lncRNA)'ların gen ekspresyonunun kontrolünde, gelişim ve farklılaşma gibi hücresel süreçlerde anahtar rollere sahip olduklarını göstermiştir. lncRNA'larda meydana gelen bozuklukların; kanserler, nörodejeneratif hastalıklar, mitokondriyal hastalıklar, immün yetmezlik hastalıkları ve kardiyovasküler hastalıklar gibi birçok hastalığın patogenezinde rol oynadığı yapılan çalışmalarda görülmüştür. Gerçekleştirilen çalışmalara göre lncRNA'lar, yeni tedavi yaklaşımlarında hem terapötik hedef hem de biyobelirteç olabilme kapasiteleri ile ilaç geliştirme ve tasarlama yaklaşımında umut verici olarak görülmektedir. lncRNA'ların bitki bağışıklığında ve çevredeki değişikliklere tepkide önemli işlevlere hizmet ettiği de düşünülmektedir. Bazı lncRNA'ların bitkilerde doku farklılaşması ve gelişiminin kontrolü, sinyal iletimi, abiyotik ve biyotik stres gibi çevresel etmenlere verilen cevaplarda rol oynadığı görülmüştür. Sonuç ve Tartışma: Bu derlemede uzun kodlamayan RNA'ların canlı biyolojisi üzerindeki düzenleyici fonksiyonlarının anlaşılmasındaki son gelişmelere değinilmiştir.
