Zuhal ÇAYIRTEPE, Bayram DEMİR
Hacettepe Sağlık İdaresi Dergisi - 2026;29(3):687-706
Yapay zeka (YZ), tanı süreçlerini, klinik karar verme mekanizmalarını ve sistem verimliliğini iyileştirerek sağlık hizmeti sunumunu hızla dönüştürmektedir. Ancak bu entegrasyon; güvenlik, şeffaflık, hesap verebilirlik ve hakkaniyet gibi kritik etik zorlukları da beraberinde getirmektedir. DSÖ etik çerçevesi ve AB YZ Yasası gibi küresel düzenleyici girişimler üst düzey rehberlik sağlasa da bu ilkelerin kalite ve akreditasyon standartları (KAS) bünyesinde nasıl somutlaştırıldığına dair sınırlı ampirik kanıt bulunmaktadır. Bu çalışma, iki akreditasyon çerçevesinin sağlıkta güvenli YZ kullanımını denetleme konusundaki etik gözetim kapasitesini değerlendirmeyi ve geliştirilmesi gereken alanları belirlemeyi amaçlamaktadır. Çalışmada, sağlıkta YZ için DSÖ'nün altı etik ilkesini temel alan yönlendirilmiş nitel içerik analizi uygulanmıştır. Bu kapsamda TÜSKA SAS ve JCI-AS (8. Baskı, 2024) akreditasyon sistemleri amaçlı örnekleme yöntemiyle seçilmiştir. 25 alt temadan oluşan bir kodlama şeması geliştirilerek standartlara ve ölçülebilir unsurlara (ÖU) uygulanmıştır. Her bir ÖU, YZ'ye özgü etik gözetim açısından "denetlenebilir", "kısmen denetlenebilir" veya "denetlenemez" olarak sınıflandırılmıştır. Kodlama süreci iki araştırmacı tarafından bağımsız olarak yürütülmüş; kodlayıcılar arası güvenirlik Cohen's kappa katsayısı (kappa = 0.88) ile güçlü bir uyum sergilemiştir. TÜSKA SAS'tan 73, JCI-AS'tan ise 121 ÖU en az bir etik alt tema ile ilişkilendirilmiştir. JCI-AS, TÜSKA SAS'a (7/25) kıyasla daha yüksek denetlenebilirlik (11/25 alt tema) göstermiştir. Her iki sistemin de insan gözetimi, bilgilendirilmiş onam, gizlilik ve hesap verebilirlik konularında güçlü olduğu görülmüştür. Ancak; algoritmik şeffaflık, yanlılığın azaltılması, hakkaniyet yönetişimi, çevresel sürdürülebilirlik ve kriz hazırlığı gibi YZ'ye özgü alanlarda önemli boşluklar saptanmıştır. Sonuç olarak mevcut akreditasyon çerçeveleri YZ yönetişimi için sağlam bir temel sunsa da, YZ'ye özgü somut denetim kriterleri aracılığıyla daha fazla geliştirilmelidir. Bu sistemlerin şeffaflık, adalet ve hesap verebilirlik için ölçülebilir standartlarla güçlendirilmesi elzemdir. Akreditasyon sistemlerinin sürekli iyileştirme yapısından yararlanmak; bu mekanizmaları proaktif birer yönetişim aracına dönüştürmek ve sağlık sistemlerinde güvenli, hakkaniyetli ve güvenilir bir YZ entegrasyonu sağlamak için stratejik bir fırsat sunmaktadır.
