Özlem ÖNDER
Kıbrıs Türk Psikiyatri ve Psikoloji Dergisi - 2025;7(4):430-437
Dünyanın yaşlanan nüfusa doğru kayışı hızlandıkça, yaşlanmayla ilişkili bilişsel değişimleri, özellikle de sosyal biliş boyutundaki değişimleri, anlamak çağdaş nörobilim ve geriatri nörolojisinin temel önceliklerinden biri hâline gelmiştir. Bu derleme; empati, duygu tanıma, Zihin Kuramı (ToM) ve sosyal karar verme alanlarında yaşa bağlı değişimlerin sinirsel temellerini bütüncül biçimde özetlemektedir. Prefrontal korteksin (orbitofrontal ve ventromedial alanlar dahil) yanı sıra amigdala, insula ve temporoparyetal kavşakta izlenen yapısal -işlevsel değişiklikler; varsayılan mod, belirginlik ve frontostriatal ağlarla etkileşim içinde sosyal bilişsel performansı belirlemektedir. Bulgular, duygusal ve bilişsel empatide yaşla birlikte hafif fakat tutarlı azalmalar olduğunu; korku, öfke ve üzüntü gibi olumsuz duyguların tanınmasında doğruluğun gerilediğini göstermektedir. İnanç ve niyetlerin çıkarımı için kritik olan ToM özellikle yürütücü yük arttığında zayıflamakta; risk değerlendirmesi, ödül duyarlılığı ve ahlaki yargıda görülen kaymalar ise prefrontal ve orbitofrontal sistemlerdeki dejeneratif/diskonneksiyon süreçleriyle paralellik göstermektedir. Olası mekanizmalar arasında dopaminerjik ve oksitosinerjik düzenleme farklılıkları, vasküler ve inflamatuvar yük, beyaz cevher mikroyapısında bozulma ve ağlar arası verimlilikte azalma sayılabilir. Klinik açıdan, hedeflenmiş sosyal biliş ölçümlerinin nöropsikolojik değerlendirmelere eklenmesi; erken ve sinsi gerilemeyi yakalamayı, ayırıcı tanıyı güçlendirmeyi ve kişiye özgü bakım planlamasını iyileştirmeyi mümkün kılar. Gelecek araştırmalar için öncelikler; boylamsal -çok modlu tasarımlar, kültürel açıdan duyarlı ve ekolojik geçerliliği yüksek görevler, yaşlı yaşam evresi boyunca uyumlu normlar ve bilişsel eğitim -sosyal katılım -nöromodülasyon temelli müdahale çalışmalarının sistematik olarak sınanmasıdır. Böylelikle sosyal bilişin sinirsel mimarisinin yaşlanma sürecinde nasıl yeniden şekillendiği daha açık biçimde anlaşılacaktır.
